जनआन्दोलनपछि संसद पुनर्स्थापना गरियो । अन्तरिम संविधान पनि बनाइयो । संविधानमा राजतन्त्रलाई विस्थापित गरेर गणतन्त्र घोषणा गर्ने उल्लेख गरियो । पहिलो संविधानसभाको निर्वाचन पनि सम्पन्न भयो । त्यसपछि बस्ने संविधानसभाको पहिलो बैठकले औपचारिक रुपमा गणतन्त्र घोषणा गर्ने काम बाँकी थियो, नयाँ चलखेल शुरु भयो ।
संविधानसभाको पहिलो बैठकको तरखर हुँदै थियो । तत्कालीन प्रधानसेनापति रुक्माङ्गद कटवालले अप्रत्यासित ढंगले ‘अब गणतन्त्र घोषणा गर्न गाह्रो हुने भयो’ भन्ने सन्देश फैलाए ।
उनको दाबी थियो ‘दरबारभित्र चारदेखि पाँच हजार अत्याधुनिक हातहतियारसहितको सेना छ । उक्त सेनाले आफ्नो भन्दा पनि दरबारकै आदेश शिरोपर गर्छ । संसदमा गणतन्त्र घोषणा हुँदा दरबार बाहिर वाईसिएल घेर्न पुग्छ । त्यस्तो अवस्थामा भित्रबाट स्वतः फायर हुने र जनआन्दोलनमा भन्दा कैयौं गुणा बढी मानिसको हताहती हुने भएकाले हाललाई गणतन्त्र घोषणाको कार्यक्रम रोकौं ।’
प्रधानसेनापतिको उक्त भनाईपछि प्रमुख दलका उच्च नेता सबैलाई सोच्न बाध्य बनायो । सबै काम सकिएर गणतन्त्र घोषणाको काम मात्र बाँकी छँदा राजनीतिक परिवर्तनको क्षितिजमाथि देखापरेको अप्रत्यासित कालो बादल हटाउन उनीहरुले नयाँ उपाय निकाले ।
सेवानिवृत्त दुईजना जर्नेल, पद्मरत्न तुलाधर, दमननाथ ढुंगाना, वर्षमान पुन र लालबाबु पण्डित छ जना एकाएक सानेपाको समिट होटलमा पुगे । लामो छलफलपछि उनीहरुले एउटा राजनीतिक समाधानको निश्कर्ष निकाले ।
जेठ १५ गते अपरान्ह बस्ने संविधान सभाको पहिलो बैठकमा कार्यसूची बमोजिम गणतन्त्र घोषणा गर्ने । दरबारको वरिपरि वाईसीएलले घेर्ने त धेरै टाढाको कुरो उनीहरुले फर्केर पनि नहेर्ने । त्यसो भएपछि दरबारभित्रको सेनाले हतियार उठाउनुपर्ने बाध्यता नै पर्दैन । अनि इज्जतसाथ राजा ज्ञानेन्द्रलाई दरबारबाट सुरक्षित तवरले अन्यत्र बसोबासको प्रबन्ध गर्ने । यहि नै छलफलको निश्कर्ष थियो ।
सेनाका जर्नेल र राजनीतिक दलका प्रतिनिधिबीच भएको उक्त निश्कर्षले गणतन्त्र घोषणा, राजाको इज्जतसाथ बहिगर्मन र सेनाको चिन्तालाई व्यवस्थापन गरेको थियो ।
भित्री कुरोचाँहि राजा र उनीनिकटलाई गणतन्त्र घोषणापछि अन्य देशमा झैँ लखेटेर सिध्याउँछन् कि भन्ने चिन्ता रहेछ । हुनपनि विगतमा रुमानियाका चाउचेस्कु,अफगानिस्तानका नजिबुल्लाह र लिबियाका मोहम्मद गद्दाफीलाई राजकीय सत्ताबाट हटाएपछि पनि जनताले खेदेए मारेको नजिर सामुन्ने थियो ।
राजा ज्ञानेन्द्रको उक्त चिन्तालाई विश्वासिलो ढंगले दूर गराएपछि गणतन्त्र घोषणा भएको थियो । त्यसपछि कटवाल चुप, वाईसीएल पनि चुप अनि संसदमा बलेको थियो गणतन्त्रको धुप । (जनआस्था डटकमबाट)
