बीमा कम्पनीहरूले बीमा व्यवसायबाट संकलन गरेको रकम आफूखुसी लगानी गर्न पाउँदैनन्। बीमितको हित संरक्षण, वित्तीय स्थायित्व र लगानीको जोखिम न्यूनीकरण गर्ने उद्देश्यले नियामक निकायले तोकेको क्षेत्र र सीमाभित्र रहेर उनीहरूले रकम परिचालन गर्नुपर्छ। यसले बीमा कम्पनीलाई अनियन्त्रित तथा जोखिमपूर्ण लगानीबाट जोगाउने अपेक्षा गरिन्छ। तर, लगानीलाई सुरक्षित राख्ने उद्देश्यसँगै उपलब्ध स्रोतलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा परिचालन गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपाल बीमा प्राधिकरणको तथ्यांकअनुसार गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमाससम्म सञ्चालनमा रहेका १४ निर्जीवन बीमकले विभिन्न क्षेत्रमा कुल ६५ अर्ब ६१ करोड ८९ लाख रुपैयाँ लगानी गरेका छन्। यो रकमले निर्जीवन बीमा क्षेत्रको वित्तीय स्रोत परिचालनको आकार देखाउँछ। तर, लगानीको ठूलो हिस्सा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको मुद्दति निक्षेपमा केन्द्रित हुनु यस क्षेत्रको लगानी संरचनाको प्रमुख विशेषता बनेको छ।
निर्जीवन बीमकहरूले मुद्दति निक्षेपमा मात्रै ४४ अर्ब ३२ करोड ६२ लाख रुपैयाँ लगानी गरेका छन्। यो कुल लगानीको ६७.५५ प्रतिशत हो। यसमध्ये वाणिज्य बैंकमा ३८ अर्ब ८४ करोड ५६ लाख रुपैयाँ, विकास बैंकमा ४ अर्ब १४ करोड ७३ लाख रुपैयाँ र वित्त कम्पनीमा १ अर्ब ३३ करोड ३२ लाख रुपैयाँ राखिएको छ। यसले बीमकहरूको लगानी रणनीतिमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप प्रमुख आधार बनेको स्पष्ट पार्छ।
मुद्दति निक्षेपमा लगानी गर्दा निश्चित अवधिका लागि ब्याज आम्दानी प्राप्त हुने भएकाले बीमकलाई नियमित प्रतिफल र तुलनात्मक रूपमा स्थिर नगद प्रवाह व्यवस्थापन गर्न सहज हुन्छ। बीमा कम्पनीहरूले भविष्यमा बीमितलाई दाबी भुक्तानी गर्नुपर्ने दायित्वसमेत वहन गर्नुपर्ने भएकाले लगानीको सुरक्षा र तरलता उनीहरूका लागि महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। यही कारणले जोखिम कम मानिने क्षेत्रमा लगानी गर्ने प्रवृत्ति स्वाभाविक देखिन्छ।
यद्यपि, कुल लगानीको दुई तिहाइभन्दा बढी रकम एउटै प्रकृतिको साधनमा केन्द्रित हुँदा लगानी विविधीकरणको प्रश्न पनि उठ्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थामा अत्यधिक निर्भर लगानी संरचनाले बीमकको आम्दानीलाई सीमित विकल्पमा केन्द्रित गर्न सक्छ। ब्याजदरमा आउने परिवर्तन वा वित्तीय क्षेत्रमा उत्पन्न हुने असहज परिस्थितिले प्रतिफलमा असर पार्न सक्ने भएकाले सुरक्षित लगानीसँगै जोखिमको उचित वितरण आवश्यक हुन्छ। यसको अर्थ मुद्दति निक्षेपमा लगानी घटाउनैपर्छ भन्ने होइन, बरु नियामकीय सीमाभित्र रहेर उपयुक्त विकल्पको सन्तुलित उपयोग गर्नुपर्छ भन्ने हो।
बीमकहरूले मुद्दति निक्षेपबाहेक पनि विभिन्न क्षेत्रमा लगानी गरेका छन्। सरकारी बचतपत्र तथा ऋणपत्रमा १ अर्ब १० करोड ७३ लाख रुपैयाँ लगानी भएको छ। सूचीकृत सार्वजनिक कम्पनीको सेयरमा ५ अर्ब २३ करोड ६३ लाख रुपैयाँ तथा बैंक तथा वित्तीय संस्थाका अग्राधिकार सेयर, बन्ड, डिबेन्चर र ऋणपत्रमा ५ अर्ब ६९ करोड ३९ लाख रुपैयाँ लगानी गरिएको छ। त्यस्तै, सूचीकृत सार्वजनिक कम्पनीका बन्ड, डिबेन्चर तथा ऋणपत्रमा २ अर्ब १६ करोड ५८ लाख रुपैयाँ परिचालन गरिएको छ।
यसका अतिरिक्त नागरिक लगानी कोष तथा म्युचुअल फन्डमा १ अर्ब ८९ करोड ३३ लाख रुपैयाँ, इन्भेस्टमेन्ट कम्पनीको सेयरमा ३४ करोड ७३ लाख रुपैयाँ, अन्य संस्थापक सेयरमा १ अर्ब ३६ करोड ८० लाख रुपैयाँ र सूचीकृत नभएका सार्वजनिक कम्पनीको सेयरमा ८ करोड ३ लाख रुपैयाँ लगानी भएको छ। यी विकल्पले बीमकहरूलाई निक्षेपबाहेकका वित्तीय साधनमा पनि रकम परिचालन गर्ने अवसर दिएको देखिन्छ।
कृषि उत्पादन तथा वितरण, शीत भण्डार, पर्यटन उद्योग, जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जालगायत नवीकरणीय ऊर्जा परियोजना, केबलकार, सडक, विद्युत् प्रसारण लाइन, शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता क्षेत्रमा पनि बीमकहरूले लगानी गरेका छन्। उपलब्ध विवरणमा यी क्षेत्रका लागि १ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी उल्लेख गरिएको छ। अन्य क्षेत्रमा २ अर्ब ३ करोड ९७ लाख रुपैयाँ लगानी भएको छ। यद्यपि, उत्पादनशील तथा पूर्वाधार क्षेत्रमा भएको लगानीको वास्तविक अवस्था मूल्यांकन गर्न क्षेत्रगत विवरण र लगानीको प्रतिफलसम्बन्धी थप तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।
कम्पनीगत रूपमा हेर्दा राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनीको नाममा ८ अर्ब १५ करोड ८८ लाख रुपैयाँ लगानी उल्लेख गरिएको छ। त्यसपछि सिद्धार्थ प्रिमियर इन्स्योरेन्सले ७ अर्ब ५ करोड ६८ लाख रुपैयाँ र नेको इन्स्योरेन्सले करिब ५ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ लगानी गरेका छन्। सगरमाथा लुम्बिनी इन्स्योरेन्सको लगानी ५ अर्ब ७६ करोड, नेपाल इन्स्योरेन्सको ५ अर्ब ४० करोड, हिमालयन एभरेष्टको ५ अर्ब २७ करोड र शिखर इन्स्योरेन्सको ४ अर्ब ९९ करोड रुपैयाँ रहेको विवरणमा उल्लेख छ।
त्यस्तै, आईजीआई प्रुडेन्सियल इन्स्योरेन्सले ४ अर्ब २८ करोड रुपैयाँ, युनाइटेड अजोड इन्स्योरेन्सले ४ अर्ब ९ करोड र ओरियन्टल इन्स्योरेन्सले ३ अर्ब ८१ करोड रुपैयाँ लगानी गरेका छन्। सानिमा जीआईसी इन्स्योरेन्सको लगानी ३ अर्ब ७७ करोड १० लाख रुपैयाँ, एनएलजी इन्स्योरेन्सको ३ अर्ब २ करोड, नेसनल इन्स्योरेन्सको ३ अर्ब ५ करोड र प्रभु इन्स्योरेन्सको १ अर्ब ७ करोड रुपैयाँ उल्लेख गरिएको छ। कम्पनीगत तथ्यांकमा राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनीको नाम समावेश भएको तथा केही रकम र कुल योगबीच हुन सक्ने अन्तरलाई आधिकारिक विवरणबाट पुनः पुष्टि गर्नु आवश्यक देखिन्छ।
बीमा क्षेत्रको लगानीलाई केवल कति रकम कहाँ राखियो भन्ने आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। लगानीबाट प्राप्त प्रतिफल, जोखिमको स्तर, तरलता, बीमितप्रतिको दायित्व र दीर्घकालीन वित्तीय स्थायित्वलाई पनि सँगसँगै हेर्नुपर्छ। नियामकले तोकेको लगानी सीमा पालना गर्नु अनिवार्य भए पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँगै बीमकको लगानी व्यवस्थापन क्षमता अभिवृद्धि गर्नु आवश्यक छ।
बीमा क्षेत्रसँग उपलब्ध ठूलो रकम सुरक्षित राख्नु जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यसलाई अर्थतन्त्रमा उत्पादन, रोजगारी र पूर्वाधार विकासमा योगदान पुर्याउने गरी परिचालन गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। जोखिमको उचित मूल्यांकन, पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया र प्रतिफलको नियमित अनुगमनसहित लगानीका सम्भावित क्षेत्र विस्तार गर्न सके बीमकले आफ्नो वित्तीय आधार बलियो बनाउन सक्छन्। त्यसले बीमितको हित संरक्षणमा सहयोग पुर्याउनुका साथै समग्र अर्थतन्त्रमा बीमा क्षेत्रको योगदानसमेत बढाउन सक्छ।
