बीमा क्षेत्र वित्तीय प्रणालीको महत्वपूर्ण आधार भए पनि पछिल्लो समय यस क्षेत्रमा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, कमजोर नियामकीय प्रभावकारिता र स्वार्थ समूहको प्रभावबारे प्रश्न उठ्न थालेका छन्। नियामक निकायमा दक्षता र व्यावसायिक योग्यताभन्दा पहुँच र निकटतालाई प्राथमिकता दिइएको आरोपसँगै नेतृत्वको अस्थिरताले पनि दीर्घकालीन नियमनमा असर पार्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा नियामकको निर्णय क्षमता कमजोर भयो भने बजार अनुशासन कायम गर्न कठिन हुन्छ र त्यसको प्रत्यक्ष असर बीमित, कम्पनी तथा समग्र वित्तीय प्रणालीमा पर्न सक्छ। त्यसैले बीमा क्षेत्रलाई स्वस्थ, पारदर्शी र प्रतिस्पर्धी बनाउन नियामकीय स्वायत्तता, योग्य नेतृत्व र प्रभावकारी सुपरिवेक्षण अपरिहार्य देखिन्छ।
बीमा व्यवसायलाई सामान्यतया जोखिम हस्तान्तरण गर्ने वित्तीय क्षेत्रका रूपमा बुझिन्छ। व्यक्ति, व्यवसाय, उद्योग तथा पूर्वाधारले सामना गर्नुपर्ने विभिन्न जोखिमलाई बीमा कम्पनीले प्रिमियम लिएर आफ्नो काँधमा लिन्छ। दुर्घटना, प्राकृतिक विपत्ति, आगलागी, मृत्यु, स्वास्थ्य समस्या, व्यावसायिक क्षति वा अन्य जोखिमबाट भएको आर्थिक नोक्सानीको क्षतिपूर्ति बीमामार्फत हुने भएकाले आधुनिक अर्थतन्त्रमा बीमाको भूमिका निकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
तर यही बीमा प्रणालीमा गम्भीर संकट आयो भने त्यसको असर बीमा कम्पनीका सेयरधनी वा बीमितमा मात्र सीमित रहँदैन। बीमा कम्पनीहरू वित्तीय प्रणाली, बैंकिङ क्षेत्र, पुँजी बजार, उद्योग–व्यवसाय र सरकारको राजस्वसँग समेत जोडिएका हुन्छन्। त्यसैले कुनै ठूलो बीमक समस्यामा पर्दा त्यसको प्रभाव क्रमशः अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्रमा समेत फैलिन सक्छ।
१. लगानी र उत्पादनमा गिरावट
बीमाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आर्थिक भूमिकामध्ये एउटा दीर्घकालीन बचतलाई लगानीमा परिचालन गर्नु हो। बीमा कम्पनीले बीमितबाट संकलन गरेको प्रिमियमको ठूलो हिस्सा विभिन्न वित्तीय उपकरण, सरकारी ऋणपत्र, बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप, सेयर बजार र अन्य स्वीकृत क्षेत्रमा लगानी गर्छन्।
यदि बीमा कम्पनीको वित्तीय अवस्था कमजोर हुँदै गयो भने उसले नयाँ लगानी विस्तार गर्न सक्दैन। पुराना लगानीसमेत बिक्री गरेर दाबी भुक्तानी वा अन्य दायित्व पूरा गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा वित्तीय बजारमा तरलता तथा लगानीको दबाब बढ्न सक्छ।
बीमा क्षेत्रले उद्योग, पूर्वाधार, बैंकिङ तथा पुँजी बजारमा गर्ने लगानी घट्दा नयाँ व्यवसाय विस्तार, रोजगारी सिर्जना र उत्पादन वृद्धिमा समेत असर पर्न सक्छ। विशेषगरी दीर्घकालीन प्रकृतिको जीवन बीमा व्यवसायमा संकट आयो भने त्यसले अर्थतन्त्रमा उपलब्ध दीर्घकालीन वित्तीय स्रोतलाई कमजोर बनाउन सक्छ।
यसरी बीमा कम्पनीको संकट एउटा संस्थाको समस्या मात्र नभई अर्थतन्त्रमा पुँजी परिचालनको गति सुस्त बनाउने कारण बन्न सक्छ।
२. बैंकिङ तथा वित्तीय प्रणालीमा संक्रमणको जोखिम
बीमा र बैंकिङ क्षेत्र अलग–अलग देखिए पनि व्यवहारमा यी दुई क्षेत्रबीच गहिरो अन्तरसम्बन्ध हुन्छ। बीमा कम्पनीले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा ठूलो रकम निक्षेप राख्न सक्छन् भने बैंकहरूले बीमा कम्पनीका लागि विभिन्न वित्तीय सेवा प्रदान गर्छन्। कतिपय बीमा कम्पनीको लगानी बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सेयर, ऋणपत्र वा अन्य वित्तीय उपकरणमा समेत रहेको हुन्छ।
यदि कुनै ठूलो बीमा कम्पनीले आफ्नो दायित्व पूरा गर्न नसक्ने अवस्था आयो भने उसले बैंकमा राखेको निक्षेप झिक्नुपर्ने वा लगानी बिक्री गर्नुपर्ने हुन सक्छ। एकैपटक ठूलो रकम निकाल्दा सम्बन्धित वित्तीय संस्थामा तरलताको दबाब पर्न सक्छ।
अझ गम्भीर अवस्थामा बीमा कम्पनीको संकटसँगै बैंक तथा अन्य वित्तीय संस्थाको सम्पत्तिको मूल्यमा समेत गिरावट आउन सक्छ। यसले वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउने जोखिम बढाउँछ।
त्यसैले बीमा क्षेत्रमा देखिएको समस्या समयमै समाधान नगरेमा त्यसको असर बैंकिङ क्षेत्र हुँदै समग्र वित्तीय प्रणालीसम्म फैलिन सक्छ।
३. बीमित र व्यवसायको आर्थिक सुरक्षा कमजोर हुन्छ
बीमाको मुख्य उद्देश्य नै जोखिमबाट आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्नु हो। तर बीमा कम्पनी नै संकटमा परेको अवस्थामा बीमितले समयमै दाबी भुक्तानी पाउन नसक्ने जोखिम हुन्छ।
मानौँ, ठूलो प्राकृतिक विपत्ति, औद्योगिक दुर्घटना वा अन्य कुनै घटनाका कारण एकैपटक ठूलो संख्यामा दाबी पर्यो। कम्पनीसँग पर्याप्त पूँजी, पुनर्बीमा सुरक्षा वा तरल सम्पत्ति छैन भने दाबी भुक्तानीमा ढिलाइ हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा बीमित व्यक्ति, परिवार तथा व्यवसायले आफ्नो नोक्सानी आफैं बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
व्यवसायका लागि यो समस्या अझ गम्भीर हुन सक्छ। आगलागी, भूकम्प, बाढी, मेसिनरी क्षति वा अन्य जोखिमबाट भएको नोक्सानीको बीमा दाबीबाट क्षतिपूर्ति नपाएमा उद्योगले पुनः सञ्चालनका लागि आवश्यक पुँजी जुटाउन नसक्न सक्छ।
यसले उत्पादन घटाउने, रोजगारी प्रभावित गर्ने, व्यवसाय बन्द हुने र आर्थिक गतिविधि सुस्त बनाउने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। अर्थात् बीमा कम्पनीको संकटले जोखिम व्यवस्थापनको एउटा महत्वपूर्ण सुरक्षा कवच नै कमजोर बनाउँछ।
४. बीमाप्रतिको विश्वास र वित्तीय समावेशीकरणमा धक्का
वित्तीय प्रणाली विश्वासमा आधारित हुन्छ। मानिसले आफ्नो जीवन, स्वास्थ्य, सम्पत्ति वा व्यवसायको जोखिम बीमा कम्पनीलाई हस्तान्तरण गर्नुको आधार कम्पनीले भविष्यमा आफ्नो दायित्व पूरा गर्छ भन्ने विश्वास हो।
यदि कुनै बीमा कम्पनी संकटमा पर्यो र बीमितले लामो समयसम्म आफ्नो दाबीको रकम पाएनन् भने त्यसको मनोवैज्ञानिक प्रभाव अन्य बीमित तथा सम्भावित ग्राहकमा समेत पर्न सक्छ। मानिसहरूले नयाँ बीमा गर्न हिचकिचाउन सक्छन् र विद्यमान बीमा पोलिसीसमेत नवीकरण नगर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ।
यसको प्रत्यक्ष असर बीमा पहुँच विस्तारमा पर्छ। नेपालजस्ता विकासशील अर्थतन्त्रमा अझै पनि ठूलो जनसंख्या पर्याप्त बीमा सुरक्षणको दायरामा आउन बाँकी छ। बीमा क्षेत्रप्रतिको विश्वास घटेमा वित्तीय समावेशीकरणको गति सुस्त हुन सक्छ।
दीर्घकालमा यसले सरकारमाथिको सामाजिक तथा आर्थिक जोखिमको बोझसमेत बढाउन सक्छ। किनकि निजी बीमा प्रणाली कमजोर हुँदा विपत्ति वा ठूलो आर्थिक क्षतिको अवस्थामा नागरिकले राज्यबाट राहत तथा सहयोगको अपेक्षा बढी गर्न सक्छन्।
५. सरकारको वित्तीय दायित्व र समग्र आर्थिक स्थायित्वमा दबाब
ठूलो बीमा कम्पनी संकटमा पर्दा त्यसलाई समाधान गर्ने जिम्मेवारी नियामक र सरकारमाथि पनि आउन सक्छ। विशेषगरी धेरै बीमित, ठूलो लगानी र ठूलो दायित्व भएको संस्थामा समस्या देखिएमा सरकार तथा नियामकले निक्षेपकर्ता र बीमितको हित संरक्षण, कम्पनीको पुनर्संरचना वा व्यवस्थित समाधानका लागि हस्तक्षेप गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
यस्तो हस्तक्षेपमा सार्वजनिक स्रोत प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो भने सरकारको वित्तीय बोझ बढ्न सक्छ। संकटग्रस्त संस्थाको व्यवस्थापन, दाबी भुक्तानीको सुरक्षा, पुनर्संरचना वा अन्य राहतका लागि आवश्यक स्रोत जुटाउन सरकारमाथि दबाब पर्न सक्छ।
त्यसका अतिरिक्त बीमा क्षेत्र कमजोर हुँदा व्यवसायी र लगानीकर्ताको जोखिम धारण गर्ने क्षमता घट्छ। बैंकले ऋण दिँदा बीमा सुरक्षणलाई महत्वपूर्ण आधारका रूपमा लिने भएकाले बीमा प्रणाली कमजोर हुँदा ऋण विस्तारसमेत प्रभावित हुन सक्छ। ऋण विस्तार सुस्त हुँदा उद्योग, व्यापार, निर्माण र उपभोगमा असर पर्न सक्छ।
यसरी बीमा संकटले सरकारी वित्त, निजी लगानी, ऋण प्रवाह र आर्थिक वृद्धिलाई एकैपटक प्रभावित गर्न सक्ने भएकाले यसलाई वित्तीय स्थायित्वसँग जोडेर हेर्न आवश्यक हुन्छ।
निष्कर्ष
बीमा कम्पनी धरासायी हुनु वा बीमा व्यवसायमा गम्भीर संकट आउनु एउटा कम्पनीको व्यावसायिक असफलता मात्र होइन। बीमा क्षेत्र अर्थतन्त्रका विभिन्न अंगसँग जोडिएको हुँदा यसको संकटले लगानी, बैंकिङ, व्यवसाय, रोजगारी, वित्तीय विश्वास र सरकारी वित्तसम्म प्रभाव पार्न सक्छ।
विशेषगरी बीमा कम्पनीको मुख्य दायित्व नै भविष्यमा हुनसक्ने जोखिमको आर्थिक भार वहन गर्नु भएकाले कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य कमजोर हुँदा त्यसको असर संकटको समयमा अझ ठूलो रूपमा देखिन्छ। पर्याप्त पूँजी, प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन, बलियो पुनर्बीमा व्यवस्था, उचित लगानी नीति, पारदर्शी वित्तीय प्रतिवेदन र प्रभावकारी नियमन त्यसैले बीमा क्षेत्रका लागि अत्यावश्यक हुन्छन्।
बीमा क्षेत्र बलियो हुनु भनेको केवल बीमितको सुरक्षा बलियो हुनु होइन; यसले बैंकिङ प्रणाली, पुँजी बजार, उद्योग–व्यवसाय र समग्र अर्थतन्त्रको जोखिम सहने क्षमता पनि बलियो बनाउँछ। त्यसैले बीमा कम्पनीमा देखिने वित्तीय कमजोरीलाई सामान्य व्यावसायिक समस्या ठानेर बेवास्ता गर्नुको सट्टा त्यसले वित्तीय प्रणालीमा पार्न सक्ने सम्भावित प्रभावलाई समयमै पहिचान र व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक हुन्छ।
