काठमाडौं । दशैं र तिहारजस्ता नेपाली चाडपर्व खानपानसँग विशेष रूपमा जोडिएका छन् । दशैंलाई मासुको परिकार खाने पर्वका रूपमा लिइन्छ भने तिहारमा मिठाइ, गुलियो र चिल्लो खानेकुराको विशेष महत्त्व हुन्छ । त्यसैले तिहारमा स्वादसँगै खानपानको सन्तुलन र स्वास्थ्यमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ ।
तिहारको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, आत्मीयता र सम्बन्धको प्रतीक हो । यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै निधारमा सप्तरंगी टीका लगाइदिन्छन् । गलामा सयपत्री र मखमली फूलको माला पहिर्याइदिन्छन् भने मिठाइ तथा विभिन्न कोसेली दिएर भाइटीका मनाउँछन् ।
भाइटीकामा टीका र फूलको मालाजस्तै विशेष महत्त्व हुन्छ दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई दिने भाइ मसलाको । ल्वाङ, सुकुमेल, ओखर, बदाम, नरिवल, काजु र किसमिसलगायतका सामग्रीले सजिएको भाइ मसला तिहारको परम्परागत उपहार हो ।
भाइ मसला स्वादको प्याकेज मात्र होइन, पोषक तत्त्वको राम्रो स्रोत पनि हो । यसमा समावेश गरिएका विभिन्न सुक्खा फलफूल तथा मसलाजन्य सामग्रीले शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा, प्रोटिन, स्वस्थ बोसो, फाइबर, भिटामिन र खनिज तत्त्व उपलब्ध गराउँछन् ।
तर, भाइ मसलामा समावेश खानेकुराले स्वास्थ्यलाई के–कस्ता फाइदा पुर्याउँछन् ? कुन खानेकुरा कति मात्रामा खानु उपयुक्त हुन्छ ?
भाइ मसलामा सामान्यतया ओखर, बदाम, काजु, नरिवल, किसमिस, ल्वाङ र सुकुमेललगायतका सामग्री राखिन्छन् । यीमध्ये ओखर, बदाम र काजुमा प्रोटिन, फाइबर, स्वस्थ बोसो, भिटामिन तथा विभिन्न खनिज तत्त्व पाइन्छन् ।
जाडो मौसम सुरु हुने समय भएकाले यस्ता खानेकुराले शरीरलाई ऊर्जा र पोषण उपलब्ध गराउन सहयोग गर्छन् । यद्यपि, भाइ मसला खाँदैमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता असाधारण रूपमा बढ्ने वा कुनै रोगबाट पूर्ण रूपमा बच्न सकिने होइन । यसको वास्तविक फाइदा सन्तुलित खानपान र स्वस्थ जीवनशैलीसँग जोडिएको हुन्छ ।
ओखरलाई पोषणयुक्त सुक्खा फलमध्ये एक मानिन्छ । यसमा वनस्पतिजन्य ओमेगा–३ फ्याटी एसिड, फाइबर र एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छ ।
ओखरमा पाइने ओमेगा–३ फ्याटी एसिडले मुटुको स्वास्थ्य कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छ । यसको नियमित तर सीमित सेवनले कोलेस्ट्रोल व्यवस्थापनमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ ।
त्यस्तै, ओखरमा पाइने पोषक तत्त्वले मस्तिष्कको सामान्य कार्यलाई सहयोग गर्छन् । तर, ओखर खाँदैमा स्मरणशक्ति बढ्ने वा मस्तिष्कघातबाट जोगिने निश्चित हुँदैन ।
बदाममा प्रोटिन, फाइबर, भिटामिन ई, म्याग्नेसियम र स्वस्थ बोसो पाइन्छ । यसले शरीरलाई ऊर्जा दिनुका साथै मुटुको स्वास्थ्य र कोलेस्ट्रोल व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
बदाममा रहेको भिटामिन ईले शरीरका कोषलाई अक्सिडेटिभ क्षतिबाट जोगाउन मद्दत गर्छ । त्यस्तै, यसमा पाइने म्याग्नेसियमले मांसपेशी, स्नायु प्रणाली र हड्डीको सामान्य कार्यमा भूमिका खेल्छ ।
बदामलाई खानाका रूपमा मात्र नभई यसको तेललाई कपाल र छालाको स्याहारमा पनि प्रयोग गरिन्छ । तर, बदामको सेवनले मात्रै मुटुरोगको जोखिम हट्ने वा छालासम्बन्धी समस्या समाधान हुने होइन ।
काजु स्वादिलो हुनुका साथै विभिन्न पोषक तत्त्वले भरिपूर्ण हुन्छ । यसमा प्रोटिन, स्वस्थ बोसो, म्याग्नेसियम, तामा र भिटामिन बी समूहका केही तत्त्व पाइन्छन् ।
काजुमा पाइने म्याग्नेसियम र तामाले शरीरको सामान्य कार्य, ऊर्जा उत्पादन तथा हड्डीको स्वास्थ्यमा सहयोग गर्छन् । यसमा रहेको असन्तृप्त बोसोले पनि सन्तुलित आहारको हिस्सा बनेर मुटुको स्वास्थ्यमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ ।
तर, काजुमा क्यालोरीको मात्रा तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ । त्यसैले यसको सेवन गर्दा मात्रा मिलाउनु आवश्यक छ । विशेषगरी तौल व्यवस्थापन गरिरहेका व्यक्तिले काजु धेरै मात्रामा खानु हुँदैन ।
अङ्गुर सुकाएर बनाइने किसमिसमा प्राकृतिक चिनी, फाइबर, पोटासियम र केही मात्रामा आइरन पाइन्छ ।
किसमिसमा रहेको प्राकृतिक चिनीले शरीरलाई छिटो ऊर्जा उपलब्ध गराउँछ भने फाइबरले पाचन प्रक्रियालाई सहयोग गर्छ । यसमा पाइने पोटासियमले रक्तचाप व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्न सक्छ ।
किसमिसमा केही मात्रामा आइरन पनि पाइने भए तापनि यसको मात्रा धेरै हुँदैन । त्यसैले रक्तअल्पता भएका व्यक्तिले यसलाई आइरनको मुख्य स्रोत मान्नु हुँदैन ।
प्राकृतिक चिनीको मात्रा बढी हुने भएकाले मधुमेह भएका व्यक्तिले किसमिस खाँदा मात्रा र समग्र खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
‘धेरै खायो भने औषधि पनि विष हुन्छ’ भन्ने नेपाली उखान भाइ मसलामा पनि लागू हुन्छ । पोषणयुक्त खानेकुरा भन्दैमा जति धेरै खायो त्यति नै फाइदा हुन्छ भन्ने होइन ।
ओखर, बदाम र काजुमा क्यालोरी तथा बोसोको मात्रा तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ । आवश्यकताभन्दा धेरै सेवन गर्दा दैनिक ऊर्जा खपत बढ्न सक्छ । त्यस्तै, धेरै सुक्खा फलफूल खाँदा केही व्यक्तिमा पेट फुल्ने, अपच वा पखालाजस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।
सामान्यतया स्वस्थ वयस्क व्यक्तिले दिनमा करिब २०–३० ग्राम विभिन्न किसिमका सुक्खा फलफूल मिसाएर खान सक्छन् । यो मात्रा व्यक्तिको उमेर, शारीरिक सक्रियता, दैनिक खानपान र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ ।
मधुमेह भएका व्यक्तिले किसमिसजस्ता प्राकृतिक चिनी बढी भएका खानेकुराको मात्रा नियन्त्रण गर्नुपर्छ । त्यस्तै, सुक्खा फलफूल वा बदामजन्य खानेकुराबाट एलर्जी हुने व्यक्तिले आफूलाई एलर्जी हुने सामग्री सेवन गर्नु हुँदैन ।
बजारमा पाइने भाइ मसला किन्दा अत्यधिक नुन, चिनी वा तेल मिसाइएका सामग्रीभन्दा प्राकृतिक र प्रशोधन नगरिएका सुक्खा फलफूल छनोट गर्नु राम्रो हुन्छ ।
भाइ मसला तिहारको परम्परा, माया र आत्मीयतासँग जोडिएको विशेष कोसेली हो । यसले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने सांस्कृतिक महत्त्व राख्छ ।
यसमा समावेश ओखर, बदाम, काजु र किसमिसजस्ता खानेकुरा पोषणका दृष्टिले पनि उपयोगी छन् । तर, कुनै पनि खानेकुराको फाइदा त्यसको सही मात्रा र सेवन गर्ने तरिकामा निर्भर हुन्छ ।
त्यसैले यसपालिको तिहारमा भाइटीकाको परम्परालाई निरन्तरता दिँदै स्वादसँगै स्वास्थ्यको पनि ख्याल गरौँ । मिठाइ र भाइ मसला खाँदा मात्रा मिलाऔँ र चाडपर्वलाई स्वस्थ तथा उल्लासमय बनाऔँ ।
