काठमाडौं । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बहुमूल्य धातुको मूल्य निरन्तर ओरालो लागेपछि त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपाली बजारमा पनि देखिएको छ। अमेरिकी डलरको मजबुती, ब्याजदर वृद्धिको सम्भावना, सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफलमा वृद्धि र लगानीकर्ताको नाफा सुरक्षित गर्ने प्रवृत्तिका कारण सुन तथा चाँदीको मूल्यमा ठूलो गिरावट आएको हो।
नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघ (फेनिगोसिडा) ले २०८३ मंसिर १ गते (नोभेम्बर १७) का लागि निर्धारण गरेको मूल्यअनुसार छापावाल सुन प्रतितोला २ लाख ६९ हजार १०० रुपैयाँमा झरेको छ। चाँदीको मूल्य पनि प्रतितोला ३ हजार ५२० रुपैयाँ कायम भएको छ। अघिल्लो कारोबार दिनको तुलनामा सुन तोलामा १ हजार १०० रुपैयाँ र चाँदी ८० रुपैयाँले सस्तिएको हो।
पछिल्लो गिरावटसँगै नेपाली बजारमा सुनको मूल्य झन्डै १० महिनाअघिको स्तरमा फर्किएको छ। चाँदीको मूल्य पनि करिब एक वर्षअघिको अवस्थामा पुगेको छ। यसले पछिल्लो समय बहुमूल्य धातुमा लगानी गरेका तथा मूल्य बढ्ने अपेक्षामा खरिद गरेका लगानीकर्तालाई दबाबमा पारेको छ।
नेपाली बजारमा सुन र चाँदी दुवैले २०८२ माघ १५ गते ऐतिहासिक उच्च मूल्य कायम गरेका थिए। त्यस दिन सुन प्रतितोला ३ लाख ३९ हजार ३०० रुपैयाँ पुगेको थियो भने चाँदीको मूल्य प्रतितोला ७ हजार ५०५ रुपैयाँसम्म उक्लिएको थियो।
तर, त्यसयता दुवै धातुको मूल्यमा निरन्तर उतारचढावसहित गिरावट देखिएको छ। मंसिर १ गतेसम्म आइपुग्दा सुनको मूल्य उच्चतम विन्दुबाट प्रतितोला ७० हजार २०० रुपैयाँ अर्थात् २०.६९ प्रतिशतले घटिसकेको छ। त्यस्तै, चाँदीको मूल्य ३ हजार ९८५ रुपैयाँ अर्थात् ५३.१० प्रतिशतले घटेको छ।
यसरी हेर्दा सुनको तुलनामा चाँदीको मूल्यमा गिरावटको दर निकै उच्च देखिन्छ। औद्योगिक मागमा निर्भरता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको कमजोर अवस्थाले चाँदीलाई थप प्रभावित पारेको विश्लेषण गरिएको छ।
एक वर्षको दैनिक मूल्य प्रवृत्तिलाई हेर्दा सुनको अहिलेको मूल्य २०८२ पुस २७ गतेको स्तरसँग नजिक पुगेको छ। त्यस दिन सुन प्रतितोला २ लाख ७० हजार ६०० रुपैयाँ थियो। अर्थात् अहिले सुनको मूल्य ३१० दिनअघिको अवस्थामा फर्किएको छ।
त्यस्तै, चाँदीको अहिलेको मूल्य २०८२ मंसिर १४ गतेको मूल्यसँग नजिक छ। त्यस दिन चाँदी प्रतितोला ३ हजार ४९० रुपैयाँमा कारोबार भएको थियो। अहिलेको मूल्य त्यसको तुलनामा ३० रुपैयाँ मात्रै बढी छ। यसले नेपाली बजारमा चाँदीको मूल्य करिब ३५२ दिनअघिको स्तरमा पुगेको देखाउँछ।
नेपाली बजारमा सुनचाँदीको मूल्य घट्नुको मुख्य कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा देखिएको गिरावट हो। अमेरिकी डलरको मजबुती र फेडरल रिजर्भले ब्याजदर थप बढाउन सक्ने सम्भावनाले विश्व बजारमा सुनको आकर्षण घटाएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार नोभेम्बर १६ मा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य प्रतिऔंस ३ हजार ८३०.७४ अमेरिकी डलरसम्म झरेको थियो। यो सन् २०२५ अक्टोबर २ यताकै न्यून विन्दु हो।
सन् २०२६ जनवरीमा प्रतिऔंस ५ हजार ५९४.८२ डलरको ऐतिहासिक उच्च मूल्य कायम गरेको सुन नोभेम्बर १६ सम्म आइपुग्दा ३१.५३ प्रतिशतले घटिसकेको थियो। रोयटर्सले यसलाई सन् २०१५ यताकै खराब वार्षिक प्रदर्शनतर्फ उन्मुख गिरावटका रूपमा व्याख्या गरेको छ।
नोभेम्बर १७ मा भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्पट गोल्ड सामान्य सुधारसहित प्रतिऔंस ३ हजार ८५६.५२ डलर पुगेको थियो। चाँदी पनि प्रतिऔंस ४७.०५ डलरमा कारोबार भएको थियो। तर, एक दिनको सामान्य सुधारले बजारको समग्र प्रवृत्ति बदलिएको मान्न नसकिने विश्लेषकहरूको बुझाइ छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य घट्नुका पछाडि एकभन्दा बढी कारणले काम गरिरहेका छन्। विशेषगरी अमेरिकी डलरको मजबुती, सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफलमा वृद्धि र लगानीकर्ताको नाफा सुरक्षित गर्ने प्रवृत्ति प्रमुख कारणका रूपमा देखिएका छन्।
१. अमेरिकी डलरको मजबुती
अमेरिकी डलर सूचकांक सन् २०२५ अप्रिलपछिकै उच्च स्तरनजिक पुगेको छ। अमेरिकी मुद्रास्फीति अपेक्षाभन्दा माथि रहनु र फेडरल रिजर्भका अधिकारीहरूले कडा मौद्रिक नीतिको संकेत गर्नुले डलरलाई बलियो बनाएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको कारोबार अमेरिकी डलरमा हुने भएकाले डलर बलियो हुँदा अन्य मुद्रामा कारोबार गर्ने लगानीकर्ताका लागि सुन महँगो पर्छ। परिणामस्वरूप माग कमजोर हुन्छ र मूल्यमा दबाब सिर्जना हुन्छ।
२. ब्याजदर वृद्धि र ऋणपत्रको प्रतिफल
अमेरिकी सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल बढ्दै जाँदा लगानीकर्ताको आकर्षण सुनबाट ब्याज आम्दानी हुने वित्तीय उपकरणतर्फ सर्न थालेको छ। सुनले नियमित ब्याज वा निश्चित प्रतिफल नदिने भएकाले ब्याजदर उच्च रहने अवस्थामा यसको अवसर लागत बढ्छ।
रोयटर्सको विश्लेषणअनुसार आगामी डिसेम्बरमा फेडरल रिजर्भले ब्याजदर ०.२५ प्रतिशत विन्दुले बढाउने सम्भावना बजारमा ९६.६ प्रतिशतसम्म पुगेको छ। यही अपेक्षाले पनि सुनको मूल्यमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ।
३. नाफा सुरक्षित गर्ने प्रवृत्ति
लामो समयसम्म मूल्य बढेपछि लगानीकर्ताले आफ्नो नाफा सुरक्षित गर्न सुन बिक्री गर्ने प्रवृत्ति पनि बढेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बुलियन कम्पनी एमकेएस पाम्पका वरिष्ठ धातु रणनीतिकार निकी शिल्सका अनुसार बजारमा दबाब बढ्दा लगानीकर्ताले नगद व्यवस्थापनका लागि सुन बिक्री गर्न सक्छन्।
विशेषगरी अमेरिकी प्रविधि कम्पनी एनभिडियालगायत ठूला कम्पनीका सेयर मूल्यमा आएको गिरावटपछि लगानीकर्ताले अन्य वित्तीय लगानीमा भएको घाटा व्यवस्थापन गर्न सुन बेचेर नगद जुटाउन थालेको उनको विश्लेषण छ।
४. भूराजनीतिक तनाव र मुद्रास्फीतिको जोखिम
मध्यपूर्वमा अमेरिका र इरानबीचको तनावले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य र मुद्रास्फीतिको जोखिम बढाएको छ। सामान्य अवस्थामा युद्ध र भूराजनीतिक तनाव बढ्दा सुनलाई सुरक्षित लगानीका रूपमा हेरिन्छ। तर, अहिले तेलको मूल्य बढ्दा मुद्रास्फीति थप चर्किने र केन्द्रीय बैंकहरूले ब्याजदर उच्च राख्ने सम्भावनाले सुनको मूल्यमा उल्टो प्रभाव पारेको छ।
सुनको तुलनामा चाँदीको मूल्यमा आएको गिरावट अझ तीव्र छ। यसको प्रमुख कारण चाँदी बहुमूल्य धातु हुनुका साथै औद्योगिक उत्पादनमा समेत व्यापक प्रयोग हुनु हो।
सौर्य ऊर्जा प्रणाली, विद्युतीय सवारीसाधन, इलेक्ट्रोनिक्स तथा विभिन्न औद्योगिक उपकरणमा चाँदीको प्रयोग हुन्छ। त्यसैले चाँदीको मूल्यमा लगानीको मागसँगै औद्योगिक मागको अवस्थाले पनि प्रभाव पार्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक पत्रिका द वाल स्ट्रिट जर्नलका अनुसार बलियो अमेरिकी डलर र उच्च ऋणपत्र प्रतिफलका अतिरिक्त विश्वव्यापी औद्योगिक माग सुस्त हुँदा चाँदीको मूल्यमा दोहोरो दबाब परेको छ। विशेषगरी चीनको उत्पादन, कर्जा प्रवाह र औद्योगिक लगानीमा देखिएको सुस्तताले चाँदीको मागलाई प्रभावित बनाएको छ।
त्यस्तै, किट्को न्युजले बहुमूल्य धातु कम्पनी हेरियसका विश्लेषकलाई उद्धृत गर्दै अस्ट्रेलियाको पर्थ मिन्टमा अक्टोबर महिनामा चाँदीका सिक्का तथा बारको बिक्री अघिल्लो महिनाको तुलनामा ३६ प्रतिशत र गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ६३ प्रतिशतले घटेको उल्लेख गरेको छ।
अक्टोबरमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा चाँदीको मूल्य प्रतिऔंस ६० डलरबाट घटेर ४९ डलरमा आइपुग्दा पनि भौतिक मागमा उल्लेखनीय सुधार नदेखिनुले बजारमा लगानीकर्ताको मनोबल कमजोर रहेको संकेत गर्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा देखिएको पछिल्लो प्रवृत्तिले तत्कालै सुनचाँदीको मूल्यमा ठूलो सुधार आउने बलियो आधार देखाएको छैन। अमेरिकी मुद्रास्फीति, फेडरल रिजर्भको मौद्रिक नीति र डलरको चालले आगामी दिनमा बहुमूल्य धातुको मूल्य निर्धारणमा निर्णायक भूमिका खेल्ने देखिन्छ।
विश्व सुन परिषद्को विश्लेषणअनुसार अमेरिकी मुद्रास्फीति र फेडरल रिजर्भका अधिकारीहरूको नीतिगत अडानले सुनलाई केही समय दबाबमा राख्न सक्छ। यद्यपि, सुनमा आधारित एक्सचेन्ज ट्रेडेड फन्ड (ईटीएफ) मा केही क्षेत्रबाट दीर्घकालीन लगानी भित्रिने क्रम जारी रहनुले बजारमा सुधारको सम्भावना पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको संकेत पनि गर्छ।
नेपाली बजारमा भने अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यसँगै अमेरिकी डलरको तुलनामा नेपाली रुपैयाँको विनिमय दरले पनि सुनचाँदीको अन्तिम मूल्य निर्धारण गर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य घटे पनि नेपाली रुपैयाँ कमजोर भएमा त्यसको लाभ नेपाली उपभोक्ताले पूर्ण रूपमा पाउन सक्दैनन्।
त्यसैले आगामी दिनमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मूल्य प्रवृत्ति, अमेरिकी फेडरल रिजर्भको ब्याजदरसम्बन्धी निर्णय र डलरको विनिमय दरलाई नेपाली सुनचाँदी बजारका लागि महत्त्वपूर्ण सूचकका रूपमा हेरिएको छ। अहिलेको गिरावटले सुनचाँदी खरिद गर्न चाहने उपभोक्तालाई केही राहत दिए पनि लगानीकर्ताका लागि भने बजारको आगामी दिशा अझै अनिश्चित देखिएको छ।