काठमाण्डौ । कीर्तिपुरस्थित त्रिवि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा सोमबारदेखि नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करण सुरु हुँदैछ । आठ टोलीबीच उपाधिका लागि प्रतिस्पर्धा भइरहँदा यसपटक प्रतियोगिताको आकर्षण चौका–छक्का र जितहारमा मात्र सीमित छैन । बढ्दो पुरस्कार राशि, प्रायोजन, प्रसारण अधिकार र फ्रेन्चाइजको लगानीले नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक आकारसमेत विस्तार गरिरहेको छ ।
नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले प्रतियोगिताको तयारी पूरा भएको जनाउँदै यस संस्करणमा करिब ७० करोड रुपैयाँको कारोबार र २० करोड रुपैयाँ आम्दानी हुने अनुमान सार्वजनिक गरेको छ । यद्यपि, यी प्रतियोगिता सुरु हुनुअघिका प्रक्षेपण हुन् । वास्तविक वित्तीय उपलब्धि भने प्रतियोगितापछि सार्वजनिक हुने हिसाबकिताबबाट स्पष्ट हुनेछ ।
कात्तिक ९ देखि मंसिर ५ गतेसम्म सञ्चालन हुने प्रतियोगिताले खेलाडीको प्रदर्शनसँगै नेपाली खेलकुदमा निजी क्षेत्रको लगानी कति टिकाउ बन्दैछ भन्ने प्रश्नको पनि परीक्षा लिनेछ ।
यसपटक एनपीएलको उपाधि जित्ने टोलीले ट्रफीसहित एक करोड ५० लाख रुपैयाँ प्राप्त गर्नेछ । उपविजेताले ८० लाख, तेस्रो हुने टोलीले ४० लाख र चौथो स्थानमा रहने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ पाउनेछन् । यसअनुसार शीर्ष चार टोलीको पुरस्कारमा मात्रै तीन करोड रुपैयाँ खर्च हुनेछ ।
क्यानले आइतबार आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा पुरस्कार राशि सार्वजनिक गरेको हो ।
पुरस्कार रकममा भएको वृद्धिले टोलीबीचको प्रतिस्पर्धा थप रोचक बनाउने अपेक्षा गरिएको छ । तर फ्रेन्चाइज टोलीको व्यावसायिक सफलता पुरस्कारमा मात्र निर्भर हुँदैन । खेलाडी अनुबन्ध, प्रशिक्षण, व्यवस्थापन, यात्रा र प्रचारप्रसारमा हुने खर्च धान्न टोलीहरूले प्रायोजन तथा अन्य व्यावसायिक स्रोत पनि बलियो बनाउनुपर्ने हुन्छ ।
त्यसैले मैदानमा उपाधि जित्ने प्रतिस्पर्धासँगै मैदानबाहिर समर्थक, प्रायोजक र विज्ञापनदाताको विश्वास जित्ने प्रतिस्पर्धा पनि महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।
एनपीएलको आर्थिक आकारबारे सार्वजनिक विवरणमा फरक–फरक अंक आएका छन् । केही विवरणमा क्यानको कारोबार ७० करोड रुपैयाँ हुने उल्लेख छ भने क्यान र फ्रेन्चाइज टोलीको कारोबार जोड्दा करिब डेढ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने प्रक्षेपणसमेत सार्वजनिक भएको छ ।
यी अनुमानको दायरा फरक भएकाले सबै रकमलाई एउटै शीर्षकको आम्दानीका रूपमा बुझ्न मिल्दैन । विशेषगरी टिकट बिक्रीबाटै ७० करोड रुपैयाँ कारोबार हुने भन्ने विवरणलाई स्पष्ट तथ्यांकबिना निष्कर्षका रूपमा लिनु उचित हुँदैन ।
अर्को प्रकाशित विवरणमा टिकटिङलगायत विभिन्न साझेदारी र स्रोत जोडेर क्यानतर्फ ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँसम्म कारोबार हुने अनुमान गरिएको छ । त्यसैले टिकट बिक्री, प्रसारण अधिकार, प्रायोजन र फ्रेन्चाइज कारोबारको छुट्टाछुट्टै विवरण सार्वजनिक भएपछि मात्र प्रतियोगिताको वास्तविक आर्थिक आकार स्पष्ट हुनेछ ।
कारोबार, आम्दानी र नाफा पनि फरक विषय हुन् । कुल कारोबार ठूलो देखिए पनि प्रतियोगिता सञ्चालन तथा व्यवस्थापनमा भएको खर्च कटाएपछि कति रकम बाँकी रहन्छ भन्ने आधारमा मात्र यसको वित्तीय सफलता मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ ।
एनपीएलको व्यावसायिक विस्तारमा मैदानमा उपस्थित दर्शकसँगै टेलिभिजन र डिजिटल माध्यमबाट खेल हेर्ने दर्शकको भूमिका बढिरहेको छ । प्रसारण अधिकार, प्रायोजकको ब्रान्ड उपस्थिति र डिजिटल प्रचारले क्रिकेटको लोकप्रियतालाई व्यावसायिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्ने अवसर दिएका छन् ।
बैंक तथा वित्तीय संस्था, डिजिटल भुक्तानी सेवा, उपभोग्य वस्तु र अन्य व्यवसायका लागि प्रतियोगिता ठूलो दर्शक समूहसम्म पुग्ने माध्यम बनेको छ । खेलसँग जोडिएर ब्रान्डले ग्राहकसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न सक्छन् । तर यस्तो लगानी दीर्घकालीन बनाउन दर्शकको वास्तविक पहुँच, प्रचारको प्रभाव र प्रायोजनबाट प्राप्त उपलब्धि मापन गर्न सकिने आधार आवश्यक हुन्छ ।
एनपीएलको व्यावसायिक भविष्यका लागि नयाँ प्रायोजक भित्र्याउनु जति आवश्यक छ, उनीहरूलाई आगामी संस्करणमा पनि निरन्तर जोडिराख्नु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।
डेभिड वार्नर, आन्द्रे रसेल, डेभिड मिलर र शाकिब अल हसनजस्ता चर्चित खेलाडी प्रतियोगितासँग जोडिने विवरणले एनपीएलप्रतिको चासो बढाएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव भएका खेलाडीसँग प्रतिस्पर्धा गर्दा नेपाली खेलाडीले उच्चस्तरीय खेल, तयारी, रणनीति र दबाब व्यवस्थापनबारे सिक्ने अवसर पाउन सक्छन् ।
यद्यपि, खेलाडी अनुबन्धको घोषणा र प्रतियोगिताभर उनीहरूको उपलब्धता एउटै विषय होइन । क्यान सचिव पारस खड्काले विदेशी तथा स्वदेशी खेलाडीको सहभागिताबारे सम्बन्धित टोली वा क्यानबाट आधिकारिक पुष्टि गरेर मात्र समाचार सम्प्रेषण गर्न आग्रह गरेका छन् ।
उपलब्ध विवरणअनुसार आईसीसीको मान्यता, डीआरएस प्रविधि र मैदानका सुधारिएका सुविधाले प्रतियोगितालाई थप व्यवस्थित बनाउने अपेक्षा गरिएको छ । यी व्यवस्थाको प्रभावकारिता भने खेल सञ्चालन, निर्णयको विश्वसनीयता र दर्शकले प्राप्त गर्ने सुविधाबाट मूल्याङ्कन हुनेछ ।
एनपीएलको आर्थिक प्रभाव टिकट र प्रसारण अधिकारमा मात्र सीमित रहने छैन । खेलाडी, प्राविधिक टोली र दर्शकको आवागमनले होटल, रेस्टुराँ, यातायात, खानपान तथा खेल सामग्रीको व्यापारमा गतिविधि बढाउन सक्छ । यद्यपि, यी सम्भावित प्रभावको वास्तविक आकार मापन गर्न छुट्टै तथ्यांक आवश्यक हुन्छ ।
यसैबीच, एक्स्ट्रीम इनर्जी ड्रिङ्कले विभिन्न स्थानमा १० वटा फ्यान जोन सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेको छ । ठूला स्क्रिनमा निःशुल्क खेल देखाउने तथा संगीत र मनोरञ्जनका गतिविधि आयोजना गर्ने योजनाले मैदानमा पुग्न नसक्ने दर्शकलाई पनि प्रतियोगितासँग जोड्नेछ ।
यस्ता गतिविधिले एनपीएललाई कीर्तिपुरको मैदानभन्दा बाहिर विस्तार गर्दै स्थानीय व्यवसाय र ब्रान्ड प्रवर्द्धनका थप अवसर सिर्जना गर्न सक्छन् ।
एनपीएलको व्यावसायिक आकार विस्तार हुँदै जाँदा यसको आर्थिक हिसाबकिताबप्रति सार्वजनिक चासो पनि बढेको छ । उपलब्ध जानकारीअनुसार क्यान अध्यक्ष चतुरबहादुर चन्दले अघिल्ला दुई संस्करणको लेखापरीक्षण प्रतिवेदन बोर्डबाट पारित गरेर अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) मा पठाइएको बताएका छन् ।
क्यान सचिव पारस खड्काले पनि एनपीएलको हिसाब पारदर्शी रहेको र सम्बन्धित निकायमा विवरण बुझाइएको दाबी गरेका छन् ।
अब आम्दानीका स्रोत, सञ्चालन खर्च, पुरस्कार, फ्रेन्चाइजसँगको वित्तीय सम्बन्ध र बाँकी रकमको उपयोगबारे स्पष्ट विवरण सार्वजनिक हुँदा प्रतियोगिताप्रतिको विश्वास थप बलियो हुनेछ । विशेषगरी एनपीएलबाट प्राप्त रकम घरेलु प्रतियोगिता सञ्चालन, युवा खेलाडीको विकास र क्रिकेट पूर्वाधार निर्माणमा कसरी परिचालन हुन्छ भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण छ ।
तेस्रो संस्करणसम्म आइपुग्दा एनपीएलले नेपाली क्रिकेटमा ठूलो व्यावसायिक सम्भावना देखाएको छ । तर त्यसलाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा बदल्न नियमित आम्दानी, खर्चको अनुशासन, विश्वसनीय व्यवस्थापन र नेपाली खेलाडीको विकासमा निरन्तर लगानी आवश्यक हुनेछ । प्रतियोगिताको वास्तविक सफलता मैदानमा प्राप्त उपाधि र दर्शकको उत्साहसँगै यसले नेपाली क्रिकेटको समग्र विकासमा पुर्याउने योगदानबाट पनि मापन हुनेछ ।
