तिहार सुरु भएसँगै नेपाली बजारमा धनतेरसको रौनक पनि बढ्न थालेको छ। विशेषगरी सुनचाँदीका गरगहना, तामा–पित्तलका भाँडाकुँडा तथा विभिन्न धातुका सामग्री किन्ने परम्पराले पछिल्ला वर्षमा बजारमा छुट्टै चहलपहल सिर्जना गरेको छ। धार्मिक आस्था र आर्थिक गतिविधिसँग जोडिएको धनतेरसलाई अहिले शुभ खरिदारीको अवसरका रूपमा समेत लिने गरिएको छ।
धनतेरसलाई धन, स्वास्थ्य, समृद्धि र सुखको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। हिन्दु धर्मावलम्बीले यस दिन नयाँ सामग्री घर भित्र्याउँदा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि आउने धार्मिक विश्वास राख्छन्। नेपालमा पनि विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा यसको प्रभाव विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ।
धनतेरसलाई धनत्रयोदशी वा धन्वन्तरी त्रयोदशी पनि भनिन्छ। हिन्दु पात्रोअनुसार प्रत्येक वर्ष कात्तिक कृष्णपक्षको त्रयोदशी तिथिमा यो पर्व मनाइन्छ। यसै दिनबाट यमपञ्चक अर्थात् तिहारको धार्मिक गतिविधि सुरु हुने मान्यता छ।
पौराणिक कथाअनुसार समुद्रमन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृतले भरिएको कलश लिएर प्रकट भएका थिए। उनलाई आयुर्वेदका प्रवर्तक तथा भगवान् विष्णुको अवतारका रूपमा समेत पूजा गरिन्छ। त्यसैले धनतेरसलाई स्वास्थ्य, दीर्घायु र आरोग्यसँग पनि जोडेर हेरिन्छ।
यस दिन धनका देवता कुबेर र धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्ने परम्परा छ। घरमा धनधान्य, सुख, शान्ति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामनासहित नयाँ सामग्री खरिद गरी पूजा गर्ने चलन बसेको धार्मिक विश्वास छ।
धनतेरसको अर्को महत्वपूर्ण परम्परा साँझ घरको मूलढोकाबाहिर दियो बाल्नु हो। यमराजलाई प्रसन्न पार्न र परिवारका सदस्यलाई अकाल मृत्यु तथा रोगव्याधिबाट जोगाउन दियो बाल्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ।
धनतेरसको परम्परा भारतमा लामो समयदेखि विशेष रूपमा प्रचलित छ। नेपालमा भने यसको प्रभाव विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ। यसको सुरुवात भएको ठ्याक्कै वर्ष वा मिति पुष्टि गर्ने पर्याप्त ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन।
नेपालमा विशेषगरी तराई–मधेस तथा मिथिला क्षेत्रमा धनतेरस मनाउने पुरानो परम्परा छ। भारतसँगको सांस्कृतिक तथा धार्मिक सम्बन्धका कारण यस क्षेत्रका समुदायमा धातुका भाँडाकुँडा र गरगहना किन्ने चलन रहँदै आएको छ।
पछि यो परम्परा काठमाडौँलगायत सहरी क्षेत्रमा पनि फैलिँदै गएको हो। नेपालमा धनतेरसको औपचारिक उत्सव मनाउने सुरुवात सन् १९८५ मा काठमाडौँस्थित नरदेवी आयुर्वेद क्याम्पसको स्थापनासँगै भएको उल्लेख केही सञ्चारमाध्यममा पाइन्छ। यद्यपि यसलाई नेपालमा धनतेरस मनाउन थालिएको पहिलो वर्षको निर्विवाद ऐतिहासिक प्रमाण मान्न भने मिल्दैन।
पछिल्ला वर्षमा सुनचाँदी व्यवसायी, व्यापारिक प्रतिष्ठान र उपभोक्ताको सहभागिता बढेसँगै धनतेरस धार्मिक पर्वका साथै किनमेलको विशेष अवसरका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। विशेषगरी काठमाडौँको न्युरोड, असन र महाबौद्धलगायतका बजारमा यस अवसरमा सुनचाँदी तथा भाँडाकुँडा खरिद गर्ने ग्राहकको चहलपहल बढ्ने गरेको छ।
धनतेरसका दिन आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार नयाँ सामग्री खरिद गर्ने परम्परा छ। यस दिन विशेषगरी धातुका सामग्री किन्नु शुभ मानिन्छ।
सुनको औँठी, सिक्री, बाला, झुम्का तथा सुनका सिक्का किन्ने चलन छ।
चाँदीका सिक्का, लक्ष्मी–गणेशका मूर्ति, थाली, दियो तथा पूजाका सामग्री खरिद गरिन्छ।
कलश, थाल, करुवा, लोटा, गिलास र अन्य भान्साका सामग्री किन्ने परम्परा छ।
आर्थिक अवस्थाअनुसार स्टिलका थाल, कचौरा, गिलास तथा भान्साका अन्य सामग्री खरिद गरिन्छ।
दियो, झाडु, धनियाँ, पूजा सामग्री तथा घरायसी उपयोगका वस्तु पनि किन्ने चलन छ।
पछिल्लो समय कतिपयले धनतेरसलाई सवारीसाधन, विद्युतीय उपकरण तथा घरायसी सामग्री खरिद गर्ने शुभ अवसरका रूपमा पनि लिन थालेका छन्। यद्यपि सुन, चाँदी र धातुका भाँडाकुँडाको खरिद यस पर्वको प्रमुख विशेषता हो।
धनतेरसको प्रभाव विस्तार भएसँगै नेपाली बजारमा यसको आर्थिक महत्व पनि बढ्दै गएको छ। विशेषगरी सुनचाँदी व्यवसायका लागि यो महत्वपूर्ण व्यापारिक अवसर बन्न थालेको छ।
नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघका पदाधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित समाचारअनुसार सामान्य दिनको तुलनामा धनतेरसमा चाँदीको माग उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गरेको छ। सन् २०२२ मा प्रकाशित कान्तिपुरको समाचारले सामान्य दिनमा दैनिक २०० देखि ३०० किलोसम्म बिक्री हुने चाँदी धनतेरसका बेला एक हजार किलोभन्दा बढी पुग्ने गरेको व्यवसायीको भनाइ उल्लेख गरेको थियो।
धनतेरसले सुनचाँदीका पसलसँगै भाँडाकुँडा, पूजा सामग्री, उपहार तथा घरायसी सामान बिक्री गर्ने व्यवसायलाई समेत चलायमान बनाउँछ। यस अवसरमा ग्राहकले आफ्नो बजेटअनुसार सामग्री खरिद गर्दा साना तथा ठूला व्यापारी दुवैले कारोबार बढाउने अवसर पाउँछन्।
तर, सुनचाँदीको मूल्यमा हुने उतारचढावले यस पर्वको व्यापारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गरेको छ। सन् २०२६ नोभेम्बर ५ मा प्रकाशित समाचारअनुसार यस वर्ष सुनको उच्च मूल्यका कारण व्यवसायीहरू अघिल्ला वर्षको तुलनामा कारोबार कम हुने अनुमानमा छन्।
आज शुक्रबार, कात्तिक २० गते धनतेरस मनाइँदै छ। तिथिको घटबढका कारण यस वर्ष तिहारको पर्वावधि छ दिनको भएको छ। विशेषगरी मधेस र मिथिला क्षेत्रमा साँझ दीप प्रज्वलन गरी नयाँ धातुका भाँडाकुँडा तथा गरगहना किनेर पूजा गर्ने परम्परा छ।
धनतेरस केवल महँगा सामग्री किन्ने पर्व होइन। यसको मूल सन्देश धनसँगै स्वास्थ्य, आरोग्यता र पारिवारिक समृद्धिको कामना गर्नु हो। आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार सानो सामग्री खरिद गरेर पनि यो पर्व मनाउन सकिन्छ।
यसैले धनतेरसलाई धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आर्थिक गतिविधि जोड्ने पर्वका रूपमा लिन सकिन्छ। समयसँगै यसको प्रभाव नेपालका विभिन्न समुदाय र सहरी बजारमा विस्तार हुँदै जानुले नेपाली समाजमा नयाँ सांस्कृतिक अभ्यास कसरी स्थापित हुँदैछन् भन्ने पनि देखाउँछ।
