• नुरराज कँडेल

पुनर्बीमा कम्पनी भनेको बीमाको पनि बीमा गर्ने संस्था हो । जसले सबै प्रकारको बीमाको निश्चित रकमको जोखिम बहन गर्दछ । बीमा र पुनर्बीमामा धेरै अन्तर हुन्छ । बीमा जस्तो सजिलो पुनर्बीमा होइन । प्रथम बीमा कम्पनीले विमितको (जीवन तथा सम्पत्ति) को जोखिम बहन गरी थोरै जोखिमको अंश आफूले राखेर धेरै अंश पुनर्बीमालाई हस्तान्तरण गर्दछ । यसरी गरिने पुनर्बीमा देश विदेश जहाँ पनि गरिन्छ । यसलाई जोखिम विकेन्द्रीकरण गर्ने प्रक्रिया भन्दा हुन्छ वा जोखिमलाई धेरैति छरेर बीमा कम्पनी आर्थिक रुपमा सबल हुने प्रक्रिया हो ।

नेपालको सन्दर्भमा हाल एउटा पुनर्बीमा कम्पनी छ र प्रत्येक बीमकले पुनर्बीमा गरिने २० प्रतिशत हिस्सा नेपालमा नै गरी बाँकी विदेशी कम्पनीलाई दिइने प्रावधान छ । यसो गर्दा थोरै जोखिम देशभित्र नै बहन गरी धेरै जोखिम विदेशी कम्पनीलाई हस्तान्तरण गरिन्छ । यसो गर्दा ठूलो भवितव्य परि धेरै दाबी भुक्तानी पर्दा पनि देशभित्रबाट थोरै र विदेशबाट धेरै दाबी भुक्तानी भई अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पर्दैन । यो अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास हो ।

हाम्रो समाजमा नयाँ प्राक्टिस भन्दा देखासिकी बढी गरिन्छ । जसमा जुन व्यवसाय सफल छ त्यसैको नक्कल गर्ने प्रवृत्ति बढी देखिन्छ । यसैमा पुनर्बीमा कम्पनी पनि पर्दछ । हाल आएर पुनर्बीमा कम्पनी खोल्ने र इजाजत लिनेको अर्को नै लागेको छ । नेपालमा बीमासम्बन्धी दक्ष जनशक्तिको अभाव भैरहेको पुनर्बीमाको स्थापना र सञ्चालनमा समस्या त छैन ? यसको भविष्य पनि हेर्न जरुरी छ ।

नेपालमा पुनर्बीमाको बजार कति छ ?

नेपालमा वि.सं. २०७१ साल कात्तिक २१ ग्तेदेखि नेपाल पुनर्बीमा कम्पनी स्थापना भई सञ्चालनमा आयो र बजार पनि राम्रो छ । तर २० प्रतिशत भन्दा बढी प्रतिबीमक पुनर्बीमा पाउँदैन बाँकी हिस्सा विदेश पठाइन्छ । यदि नेपालमा नै अरु पुनर्बीमक भएमा केही हिस्सा हस्तान्तरण गरी अवश्य व्यापार दिइनेछ । ३÷४ वटा पुनर्बीमक थपिँदा र प्रति बिमक १०÷२० प्रतिशत व्यापार पाउँदा पनि ३९ वटा बीमकबाट राम्रै व्यापार हुन्छ । पुनर्बीमा शुल्क पनि विदेश पलायन हुन कम हुन्छ भने विदेशबाट पनि पुनर्बीमा शुल्क भित्रिन सक्दछ । किनकि विदेशी कम्पनीहरुले पनि नेपालका पुनर्बीमा कम्पनीसँग व्यापार गर्दछन् र बीमकलाई बीमाशुल्क तिर्दछन् । यो निकै सकारात्मक र राम्रो पक्ष हो ।

राज्यको अर्थतन्त्रमा कस्तो असर पर्ला ?

पुनर्बीमक थपिँदा पुनर्बीमा मार्फत् विदेशमा पठाइने केही रकम सञ्चित हुन्छ र विदेशी कम्पनीले पनि नेपालमा पुनर्बीमा गर्दा विदेशी मुद्रा आर्जन भई देशको अर्थतन्त्रमा राम्रै प्रभाव पर्दछ र देशको आर्थिक स्थिति मजबुद हुन्छ । किनकि पुनर्बीमामा शुल्क मात्र भई राज्यलाई कर, दलाल कमिशनको कर आदि राज्य कोषमा जान्छ । दलाल भन्नाले बीमा कम्पनी र पुनर्बीमा कम्पनीको व्यापार तालमेल मिलाउनेलाई भनिन्छ । जुननेपाली जनजिब्रोमा बोल्दा पनि नकारात्मक सोचाई आउन सक्दछ । तर यो व्यवसायको स्तरीय र सम्मानित पद हो ।

अर्थतन्त्र चौपट पनि हुनसक्छ
कुनै पनि देशभित्रको बीमक र पुनर्बीममक भित्रै व्यापार गरियो भने आत्मघाती हुनसक्छ । पुनर्बीमा भनेको धेरैतिर र विदेशी कम्पनीसँग पनि गर्न जरुरी हुन्छ । किनकि जब ठूलो दाबी भुक्तानी पर्दछ तब सबैतिर वा देश विदशेबाट भुक्तानी हुँदा सहज हुन्छ र कुनै कम्पनीलाई आर्थिक भार पर्दैन । यदि देशभित्रै पुनर्बीमाको हिस्सा बढी भएमा देशभित्रैको बीमकबाट दाबी भुक्तानी गर्नु पर्दा आर्थिक संकट आउन सक्दछ वा अर्थतन्त्रमानै समस्या आउन सक्दछ ।

वि.सं. ०७२ को जस्तै प्राकृतिक विपत्ति आएमा ?
प्राकृतिक विपत्ति सबै देशमा भइ रहन्छ । जबकि विकशित देशमा ७ दिनभित्र आँधिलगायतको विपत्ति आउँदैछ भन्ने सूचना पाउँदा पनि जनधनको क्षति भइरहेको हुन्छ भने हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख देशमा त्यस्तो सूचनाको सम्भावना नै छैन र अझ भूकम्पको जहिले पनि उच्च जोखिममा सधैं छ । भाग्यवश वि.सं. २०७२ सालको महाभूकम्प जाँदा धेरै क्षति हुँदा पनि धेरै बीमित परेनन् वा बीमा नै धेरैले गरेका थिएनन् । यदि विकसित देशमा यस्ता प्राकृतिक विपत्ति घटेमा सबै वा कम्तिमा पनि ९० प्रतिशत बीमित हुन्थे । अब कल्पना गरौं फेर यस्तो भवितव्य वा प्राकृतिक विपत्ति देशले सहन परेको खण्डमा नेपालभित्रैका बीमक र पुनर्बीमकबाट क्षतिपूर्ति गरिँदा अर्थतन्त्रको स्थिति कस्तो होला ? जबकि वार्षिक राज्यको बजेट भन्दा बढी त क्षतिपूर्ति नै दिनु पर्दे हुन्छ ।

सम्भाव्यता अध्ययन टोलीको राय के छ ?
नेपालमा पुनर्बीमा कम्पनीको आगामनको चर्चा हुन थालेपछि नियामक निकाय बीमा समितिले बीमा विज्ञ भोजराज शर्माको नेतृत्वमा ३ सदस्यीय टोली गठन गरी नेपालमा पुनर्बीमा कम्पनीको आवश्यकता र सम्भाव्यता अध्ययन गरी प्रतिवेदन बुझाउन लगाएको छ । जुन समूह हाल राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांकहरु अध्ययन अनुसन्धान गर्नमा व्यस्त देखिन्छ । यसै सन्दर्भमा बीमा विज्ञ भोजराज शर्मालाई नेपालमा पुनर्बीमा कम्पनी थप गर्न कति आवश्यक छ ? भनेर सोधिएको प्रश्नमा तटस्थ उत्तर पाइयो । जहाँ पुनर्बीमा फरक व्यवशाय एकाले धेरै अध्ययन गरेर निर्णय लिनु पर्दछ । यो बीमा कम्पनी जस्तो होइन । थोरै बीमाशुल्क बचाउनलाई धेरै जोखिम मोल्न गाह्रो छ । र कुनै समय यस्तो आउन सक्छ कि देशको अर्थतन्त्रले नधान्न पनि सक्दछ । सकभर पुनर्बीमा अरुलाई नै र धेरैतिर जिम्मा लगाउनु पर्दछ हामी अध्ययन गर्दैछौं । बढीमा एक महिनामा टुंगो लाग्छ भनी शर्मा भन्नुहुन्छ ।