प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (बालेन) शनिबार बिहान पर्यटनमन्त्री खड्गराज (गनेस) सहित मुस्ताङतर्फ लागेपछि हिमालपारिको जिल्ला मुस्ताङप्रति राजनीतिक, धार्मिक तथा रणनीतिक चासो फेरि बढेको छ। प्रधानमन्त्रीको भ्रमणलाई निजी भनिए पनि यसको विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन। भ्रमणको व्यवस्थापन नेपाली सेनाले गरेको प्रशासनिक तथा सुरक्षा स्रोतहरूको भनाइ छ।
मुस्ताङ धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य मात्र नभई नेपाल–चीन सीमासँग जोडिएको रणनीतिक क्षेत्र पनि हो। विशेषगरी मुक्तिनाथ, उपल्लो मुस्ताङ र कोरला नाकाका कारण यसको महत्व नेपालभित्र मात्र नभई भारत, चीनलगायतका मुलुकसम्म फैलिएको छ।
२०७५ वैशाख २९ मा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले मुक्तिनाथ मन्दिरको दर्शन गरेका थिए। करिब २० मिनेट पूजाअर्चना गरेका मोदीले आफू धेरै वर्षअघि नै मुक्तिनाथ आएको बताएका थिए। त्यसबेला उनको मुस्ताङ भ्रमणले पनि नेपालको यो क्षेत्रप्रति भारतको धार्मिक तथा सांस्कृतिक चासोलाई चर्चामा ल्याएको थियो।
मुक्तिनाथ हिन्दु तथा बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीका लागि महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। विशेषगरी भारतबाट ठूलो संख्यामा तीर्थयात्री मुस्ताङ पुग्ने गरेका छन्।
मुस्ताङको महत्व धार्मिक पर्यटनमा मात्र सीमित छैन। यो क्षेत्र तिब्बतमा भएको खम्पा विद्रोहसँग पनि जोडिएको छ।
सन् १९५० को दशकमा चिनियाँ शासनविरुद्ध तिब्बती सशस्त्र समूह खम्पा सक्रिय भएको थियो। दलाई लामा भारत निर्वासनमा गएपछि केही खम्पा लडाकु नेपाल प्रवेश गरेका थिए। उनीहरूले मुस्ताङसहित नेपालका विभिन्न हिमाली क्षेत्रमा आधार शिविर बनाएका थिए।
विभिन्न ऐतिहासिक विवरणअनुसार अमेरिकी गुप्तचर संस्था सीआईएले खम्पा विद्रोहीलाई तालिम तथा सहयोग गरेको थियो। मुस्ताङ क्षेत्रमा समेत खम्पाका विभिन्न शिविर रहेको र उनीहरूलाई बाह्य स्रोतबाट हतियार तथा अन्य सामग्री उपलब्ध हुने गरेको उल्लेख पाइन्छ।
चीनको दबाबपछि नेपालले २०३१ सालमा खम्पाविरुद्ध सैन्य कारबाही गरेको थियो। त्यस क्रममा खम्पा कमान्डर गे वाङ्दी मारिएपछि नेपालमा उनीहरूको सशस्त्र गतिविधि अन्त्य भएको थियो।
मुस्ताङको रणनीतिक महत्वको अर्को प्रमुख कारण हो—कोरला नाका।
उपल्लो मुस्ताङको कोरला नाका नेपाल–चीन सीमाको महत्वपूर्ण नाकामध्ये एक हो। तिब्बती पठारसँग जोडिएको यो नाका पछिल्लो समय व्यापारिक गतिविधिका लागि पनि चर्चामा छ।
नेपाल–चीन सीमासँग जोडिएको भूभाग भएकाले तिब्बतसम्बन्धी गतिविधिलाई चीनले संवेदनशील रूपमा हेर्ने गरेको छ। विगतमा तिब्बती धार्मिक नेताहरूको पलायनका घटनाले समेत नेपाल–चीन सीमाका नाकामा सुरक्षा चासो बढाएको थियो।
सन् १९९९ को डिसेम्बरमा १७औँ ग्याल्वाङ कर्मापा ओर्गेन ठिन्ले दोर्जे तिब्बतबाट पलायन भएर मुस्ताङ हुँदै नेपाल प्रवेश गरेका थिए। पछि उनी मनाङ हुँदै हेलिकप्टरबाट काठमाडौं र त्यहाँबाट भारतको धर्मशाला पुगेका थिए।
कर्मापाको पलायनपछि चीनले नेपाल–तिब्बत सीमामा थप निगरानी र नियन्त्रण बढाएको थियो। त्यसको प्रभाव उपल्लो मुस्ताङको आवागमन र विदेशी पर्यटकमाथिको प्रतिबन्धमा समेत परेको थियो।
उपल्लो मुस्ताङ बौद्ध दर्शन तथा संस्कृतिको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। लोमान्थाङ आसपासका क्षेत्रमा अनेकौँ प्राचीन गुम्बा, गुफा तथा धार्मिक सम्पदा छन्।
लो–घेकर, घमी, घिलिङ, चराङ, लुरी, चुङ्सी गुफालगायतका धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलले उपल्लो मुस्ताङलाई विशिष्ट बनाएका छन्। लोमान्थाङलाई ऐतिहासिक ‘माटोको सहर’का रूपमा समेत चिनिन्छ।
विदेशी पर्यटकका लागि उपल्लो मुस्ताङका केही क्षेत्र अझै निषेधित क्षेत्रमा पर्छन् र त्यहाँ प्रवेशका लागि विशेष अनुमति तथा शुल्कको व्यवस्था छ।
यसरी हेर्दा मुस्ताङ मुक्तिनाथको धार्मिक आस्था, उपल्लो मुस्ताङको बौद्ध सम्पदा, खम्पा विद्रोहको इतिहास र नेपाल–चीन सीमाको रणनीतिक संवेदनशीलता—यी सबै कारणले एकै ठाउँमा जोडिएको जिल्ला हो। प्रधानमन्त्री बालेनको पछिल्लो भ्रमणले यही बहुआयामिक महत्वका कारण मुस्ताङप्रतिको चासोलाई थप बढाएको देखिन्छ।
