मुटुरोग भएका व्यक्तिले चिकित्सकसँग सोध्ने एउटा साझा प्रश्न हो—मुटुको स्वास्थ्यका लागि कुन खाने तेल प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ ? बजारमा तोरी, सूर्यमुखी, भटमास, मकै, बदाम र ओलिभलगायत विभिन्न प्रकारका तेल उपलब्ध छन्। प्रत्येक उत्पादकले आफ्नो तेललाई स्वस्थकर भन्दै विज्ञापन गर्ने गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा उपभोक्ताले कुन तेल रोज्ने र कति मात्रामा प्रयोग गर्ने भन्नेबारे स्पष्ट जानकारी पाउनु आवश्यक छ।
खाने तेल छनोट गर्दा यसको ब्रान्ड, मूल्य वा विज्ञापनभन्दा त्यसमा पाइने बोसोको प्रकार, प्रयोग गर्ने मात्रा र पकाउने तरिकालाई ध्यान दिनुपर्छ। मुटुको स्वास्थ्यका लागि एउटा निश्चित तेललाई सबैभन्दा उत्तम भन्नुभन्दा अस्वस्थकर बोसोको सट्टा स्वस्थकर असन्तृप्त बोसो भएको तेल प्रयोग गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बजारमा सूर्यमुखी, भटमास र अन्य वनस्पतिजन्य तेलका बोतलमा ‘१०० प्रतिशत कोलेस्टेरोल फ्रि’ लेखिएको देखिन्छ। यो तथ्य आफैँमा गलत होइन। वनस्पतिजन्य तेलमा प्राकृतिक रूपमा कोलेस्टेरोल हुँदैन। कोलेस्टेरोल मुख्यतः जनावरबाट प्राप्त खाद्य पदार्थमा पाइन्छ।
तर यही तथ्यलाई आधार बनाएर कुनै तेल मुटुका लागि विशेष रूपमा फाइदाजनक छ भन्न मिल्दैन। कोलेस्टेरोल नहुनु र रगतमा खराब कोलेस्टेरोलको मात्रा घटाउन मद्दत गर्नु फरक कुरा हुन्।
तेलमा कुन प्रकारको फ्याटी एसिड कति छ भन्ने कुराले यसको स्वास्थ्य प्रभाव निर्धारण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। असन्तृप्त बोसोले भरिएका वनस्पतिजन्य तेलले घिउ, मक्खन वा अन्य स्याचुरेटेड फ्याट बढी भएका बोसोको ठाउँ लिँदा एलडीएल अर्थात् खराब कोलेस्टेरोल घटाउन मद्दत गर्न सक्छन्।
खाने बोसोलाई सामान्यतया स्याचुरेटेड, मोनोअनस्याचुरेटेड र पोलिअनस्याचुरेटेड गरी तीन समूहमा बुझ्न सकिन्छ।
स्याचुरेटेड बोसो घिउ, मक्खन, बोसोयुक्त मासु तथा नरिवल र पामजस्ता केही तेलमा बढी पाइन्छ। यसको मात्रा धेरै हुँदा रगतमा खराब कोलेस्टेरोल बढ्न सक्छ, जसले मुटुरोग र मस्तिष्कघातको जोखिम बढाउँछ।
मोनोअनस्याचुरेटेड र पोलिअनस्याचुरेटेड बोसो विभिन्न वनस्पतिजन्य तेल, बदाम, ओखर, बीउ तथा केही माछामा पाइन्छ। स्याचुरेटेड बोसोको सट्टा यस्ता असन्तृप्त बोसो प्रयोग गर्दा मुटुको स्वास्थ्यमा लाभ पुग्न सक्छ।
यसको अर्थ शरीरलाई बोसो आवश्यक पर्दैन भन्ने होइन। शरीरलाई ऊर्जा, केही भिटामिनको अवशोषण र अन्य जैविक प्रक्रियाका लागि बोसो चाहिन्छ। तर बोसोको स्रोत, प्रकार र मात्रा उपयुक्त हुनुपर्छ।
तोरीको तेल: नेपाली भान्सामा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको तोरीको तेलमा असन्तृप्त बोसो पाइन्छ। यसको स्वाद र पकाउने विशेषताका कारण यो धेरै परिकारमा उपयोगी हुन्छ। तर तोरीको तेल नै सबै वनस्पतिजन्य तेलभन्दा उत्तम हो वा यसले हृदयघातबाट निश्चित रूपमा बचाउँछ भन्ने दाबी गर्न पर्याप्त आधार छैन।
सूर्यमुखीको तेल: यसमा पोलिअनस्याचुरेटेड बोसो, विशेषगरी लिनोलिक एसिड, पाइन्छ। यसले स्याचुरेटेड बोसोको ठाउँ लिँदा खराब कोलेस्टेरोल घटाउन मद्दत गर्न सक्छ।
भटमासको तेल: यसमा पोलिअनस्याचुरेटेड बोसोका साथै केही ओमेगा–३ फ्याटी एसिड पनि पाइन्छ। यसलाई पनि सन्तुलित आहारको भागका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
ओलिभको तेल: यसमा मोनोअनस्याचुरेटेड बोसो प्रशस्त पाइन्छ। विशेषगरी एक्स्ट्रा भर्जिन ओलिभ तेलमा केही प्राकृतिक वनस्पतिजन्य यौगिकसमेत हुन्छन्। यो मुटुमैत्री आहारको एउटा उपयोगी विकल्प हो।
यीमध्ये कुन तेल प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय गर्दा तेलको गुणस्तर, उपलब्धता, मूल्य, पकाउने तापक्रम र खानाको प्रकृतिलाई ध्यान दिनुपर्छ। सामान्यतया सूर्यमुखी, भटमास, ओलिभ, मकै र अन्य असन्तृप्त बोसो बढी भएका तरल वनस्पतिजन्य तेललाई घिउ वा स्याचुरेटेड बोसो बढी भएका विकल्पको सट्टा प्रयोग गर्नु उपयोगी हुन्छ।
तेललाई बारम्बार तताउने, लामो समयसम्म उच्च तापक्रममा राख्ने र पटक–पटक डिप फ्राइ गर्ने गर्दा त्यसको गुणस्तर बिग्रन सक्छ। यस्तो प्रक्रियामा तेलमा अक्सिडेसनका उत्पादन र अन्य अवाञ्छित यौगिक बन्न सक्छन्।
तर तेल धेरैपटक तताउँदा मात्र ट्रान्स फ्याट उत्पन्न हुन्छ भन्ने बुझाइ पूर्ण रूपमा सही होइन। औद्योगिक प्रक्रियामा आंशिक हाइड्रोजनेसनबाट पनि ट्रान्स फ्याट बन्न सक्छ, र केही ट्रान्स फ्याट प्राकृतिक रूपमा पनि पाइन्छ। ट्रान्स फ्याटले खराब कोलेस्टेरोल बढाएर मुटुरोगको जोखिम बढाउँछ।
त्यसैले घरमा तेललाई धुवाँ निस्कने गरी तताउने, एउटै तेललाई पटक–पटक प्रयोग गर्ने र धेरै तेलमा डुबाएर परिकार पकाउने बानी कम गर्नु राम्रो हुन्छ। सकेसम्म उसिनेका, बाफमा पकाएका, हल्का भुटेका वा थोरै तेलमा पकाएका परिकार रोज्नुपर्छ।
घिउ स्वादिलो भए पनि यसमा स्याचुरेटेड बोसो बढी हुन्छ। त्यसैले मुटुको स्वास्थ्यलाई ध्यान दिने व्यक्तिले घिउ, मक्खन र बोसोयुक्त मासुको मात्रा सीमित गर्नु उचित हुन्छ। यस्ता बोसोको ठाउँमा असन्तृप्त बोसो भएका वनस्पतिजन्य तेल प्रयोग गर्नु लाभदायक हुन सक्छ।
मासु खाँदा बोसो कम भएको भाग रोज्ने, कुखुराको मासुमा छाला हटाउने र मासुलाई धेरै तेलमा फ्राइ गर्नुभन्दा उसिनेर, बाफमा पकाएर वा थोरै तेलमा पकाएर खानु उपयुक्त हुन्छ। मासुसँग पर्याप्त हरियो सागसब्जी, सलाद, दाल र फाइबरयुक्त खानेकुरा समावेश गर्नुपर्छ।
मुटुको स्वास्थ्यमा एउटा मात्र खाद्य पदार्थले सबै कुरा निर्धारण गर्दैन। समग्र आहार, शारीरिक गतिविधि, धूमपान, रक्तचाप, मधुमेह र कोलेस्टेरोलको नियन्त्रण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
चाडपर्व, भोजभतेर र जमघटमा मासुसँग रक्सी पिउने चलन छ। कतिपयले थोरै रक्सीले मुटुलाई फाइदा गर्छ भन्ने विश्वास गर्छन्। तर रक्सी सेवन सुरु नगरेका व्यक्तिलाई मुटुको स्वास्थ्यका लागि रक्सी पिउन सुरु गर्न सिफारिस गरिँदैन।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार रक्सी सेवनको पूर्ण रूपमा जोखिमरहित मात्रा स्थापित भएको छैन। रक्सीले कलेजोको रोग, विभिन्न प्रकारका क्यान्सर र मुटुसम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ।
विशेषगरी छोटो समयमा धेरै रक्सी पिउँदा मुटुको धड्कन अनियमित हुन सक्छ। चाडपर्वमा अत्यधिक रक्सी सेवनसँग सम्बन्धित यस्तो अवस्थालाई ‘होलिडे हार्ट सिन्ड्रोम’ भनिन्छ। यसमा एट्रियल फिब्रिलेसनजस्ता अनियमित धड्कन देखिन सक्छन्।
मुटुको स्वास्थ्यका लागि एउटा मात्रै तेल सबैका लागि उत्तम हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तोरी, सूर्यमुखी, भटमास, मकै वा ओलिभमध्ये असन्तृप्त बोसो बढी भएको गुणस्तरीय तेल छनोट गर्न सकिन्छ। तर जुनसुकै तेल भए पनि धेरै मात्रामा प्रयोग गर्दा अतिरिक्त क्यालोरी प्राप्त हुन्छ, त्यसैले मात्रा नियन्त्रण आवश्यक छ।
मुटुरोग, उच्च कोलेस्टेरोल, मधुमेह वा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहअनुसार आफ्नो आहार मिलाउनु उपयुक्त हुन्छ। तेलको विज्ञापनमा गरिएको दाबीभन्दा त्यसको वास्तविक संरचना, पकाउने तरिका र समग्र जीवनशैलीलाई प्राथमिकता दिनु नै मुटुको स्वास्थ्य जोगाउने व्यावहारिक उपाय हो।
