दशैं नेपालीहरूको महान् चाड हो। परिवारका सदस्य तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, मीठोमसिनो खाने र खुसी साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा दशैंलाई लिइन्छ। दशैं भन्नेबित्तिकै धेरै नेपालीको मनमा टीका, जमरा, पिङ र मासुका परिकारको सम्झना आउँछ। विशेषगरी खसी, बोका, च्याङ्ग्रा, राँगा, कुखुरा तथा माछाका परिकार दशैंको खानपानसँग जोडिएका छन्।
तर, दशैंमा मासु खानैपर्छ भन्ने छैन। मासु नखाने व्यक्तिहरू, स्वास्थ्यका कारण मासुको मात्रा घटाउन चाहनेहरू तथा खानपानमा विविधता ल्याउन खोज्ने परिवारका लागि पनि प्रशस्त विकल्प छन्। दाल, गेडागुडी, भटमास, च्याउ, पनिर, टोफु, विभिन्न तरकारी, फलफूल तथा बदामजस्ता खानेकुराबाट स्वादिष्ट र पोषणयुक्त भोजन तयार गर्न सकिन्छ।
पोषणविद्हरूले पनि शरीरलाई आवश्यक प्रोटिनका लागि मासुमा मात्रै निर्भर हुनुपर्ने अवस्था नरहेको बताउँछन्। दाल, सिमी, चना, केराउ, भटमास, टोफु, गेडागुडी तथा नट्सबाट पनि प्रोटिन प्राप्त गर्न सकिन्छ। यस्ता खानेकुराले प्रोटिनसँगै फाइबर र अन्य पोषक तत्त्वसमेत उपलब्ध गराउँछन्।
नेपाली भान्सामा सजिलै उपलब्ध हुने दाल र गेडागुडी मासुको विकल्पका रूपमा उपयोगी छन्। मुसुरो, मास, मुग, रहर र चनाको दालसँगै केराउ, राजमा, बोडी तथा अन्य सिमीजन्य खानेकुराबाट शरीरलाई आवश्यक प्रोटिन प्राप्त गर्न सकिन्छ।
दशैंमा दाललाई सामान्य झोलका रूपमा मात्रै नभई विभिन्न स्वादमा तयार गर्न सकिन्छ। चनाको तरकारी, राजमाको झोल, केराउको परिकार तथा गेडागुडीको मिश्रित तरकारीले खानामा विविधता ल्याउँछन्। थोरै तेल र नुन प्रयोग गरेर तयार गरिएका यस्ता परिकार स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि राम्रो विकल्प हुन सक्छन्।
मासुको सट्टा गेडागुडी खाने बानीले खानामा फाइबरको मात्रा बढाउन सहयोग गर्छ। फाइबरले पाचन प्रक्रियालाई सहयोग गर्नुका साथै पेट लामो समयसम्म भरिएको महसुस गराउन सक्छ। रातो मासुको केही हिस्सा गेडागुडीले प्रतिस्थापन गर्दा खानाबाट प्राप्त हुने संतृप्त चिल्लो पदार्थ घटाउन पनि मद्दत पुग्न सक्छ।
मासुको विकल्प खोज्दा भटमासलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। भटमास प्रोटिनको राम्रो स्रोत हो। भटमासलाई भुटेर, उसिनेर वा तरकारीका रूपमा पकाएर खान सकिन्छ। यसबाट बनाइने टोफु पनि मासुको सट्टा प्रयोग गर्न मिल्ने अर्को विकल्प हो।
टोफुलाई मसला लगाएर पकाउने, तरकारीसँग मिसाउने वा ग्रेभी बनाएर खान सकिन्छ। यसले परिकारमा स्वाद र प्रोटिन दुवै थप्छ। भटमासबाट तयार हुने अन्य खानेकुरा पनि विविधतायुक्त खानपानका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।
दशैंमा मासुका परिकारसँगै भटमास, चना र अन्य गेडागुडीलाई पनि प्राथमिकता दिने हो भने एउटै किसिमको खानेकुरामा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था रहँदैन। वनस्पतिजन्य प्रोटिनका विभिन्न स्रोत समावेश गर्दा शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न सहयोग पुग्छ।
मासुजस्तै स्वादिलो र मसलेदार परिकार मन पराउनेहरूका लागि च्याउ राम्रो विकल्प हुन सक्छ। च्याउलाई प्याज, लसुन, अदुवा, गोलभेँडा र विभिन्न मसलासँग पकाउँदा स्वादिष्ट तरकारी तयार हुन्छ। यसलाई झोल, ग्रेभी वा हल्का भुटेको परिकारका रूपमा खान सकिन्छ।
यद्यपि च्याउलाई मासुको पूर्ण पोषण विकल्प मान्नु उचित हुँदैन। च्याउमा पाइने पोषक तत्त्व यसको प्रजातिअनुसार फरक हुन्छ र धेरैजसो च्याउमा प्रोटिनको मात्रा दाल वा भटमासभन्दा कम हुन्छ। त्यसैले च्याउसँगै दाल, गेडागुडी वा टोफु समावेश गर्दा भोजन बढी सन्तुलित बनाउन सकिन्छ।
फर्सी, लौका, करेला, काउली, बन्दा, सिमी, गाजर, साग तथा अन्य मौसमी तरकारीलाई पनि दशैंको खानामा समावेश गर्नुपर्छ। तरकारीलाई धेरै तेलमा तार्नुको सट्टा उसिनेर, थोरै तेलमा भुटेर वा झोल बनाएर खानु राम्रो हुन्छ।
दूधबाट बनेका परिकार खाने व्यक्तिका लागि पनिर, दूध र दही प्रोटिनका उपयोगी स्रोत हुन्। पनिरलाई मटरसँग पकाएर, तरकारीमा मिसाएर वा हल्का मसला लगाएर तयार गर्न सकिन्छ। दहीलाई भोजनसँग समावेश गर्न सकिन्छ भने दूधलाई दैनिक खानपानको हिस्सा बनाउन सकिन्छ।
तर, सबै दुग्धजन्य परिकार समान रूपमा स्वस्थकर हुँदैनन्। धेरै चिल्लो भएको पनिर, अत्यधिक घिउ वा क्रीम प्रयोग गरेर बनाइएका परिकार तथा चिनी मिसाइएको दहीको सेवनमा ध्यान दिनुपर्छ। विशेषगरी कोलेस्टेरोल बढेको वा मुटुसम्बन्धी समस्या भएको व्यक्तिले कम चिल्लो भएका दुग्धजन्य विकल्प रोज्नु उपयुक्त हुन्छ।
अण्डा खाने व्यक्तिका लागि उसिनेको अण्डा, अण्डाको झोल वा कम तेलमा बनाइएको अण्डाको परिकार पनि प्रोटिन प्राप्त गर्ने सजिलो विकल्प हो। तर अण्डा शाकाहारी भोजनको विकल्प होइन भन्ने मान्यता राख्ने व्यक्तिका लागि दाल, गेडागुडी, टोफु र पनिर उपयुक्त हुन्छन्।
दशैंमा खानपानको विविधता बढाउँदा आफूले अपनाएको आहारशैली र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार विकल्प रोज्नुपर्छ। कुनै एक खानेकुराले मात्रै शरीरलाई चाहिने सबै पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउँदैन। त्यसैले विभिन्न स्रोतबाट प्रोटिन प्राप्त गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दशैंमा पाहुनालाई मासुका परिकारसँगै बदाम, ओखर, काजु, भुटेको चना र भटमासजस्ता खाजा पनि दिन सकिन्छ। यस्ता खानेकुरामा प्रोटिन, असन्तृप्त चिल्लो पदार्थ र विभिन्न खनिज पाइन्छन्।
तर नट्समा ऊर्जा अर्थात् क्यालोरी पनि पर्याप्त हुने भएकाले धेरै मात्रामा खानु आवश्यक छैन। नुन कम भएका वा नुन नहालेका बदाम तथा बीउ रोज्नु राम्रो हुन्छ। यस्ता खाजाले दशैंमा बारम्बार चिल्लो र तारेका परिकार खाने बानीलाई केही हदसम्म प्रतिस्थापन गर्न सक्छन्।
दशैंमा मासु खाने कि नखाने भन्ने प्रश्नलाई केवल दुई विकल्पमा सीमित गरेर हेर्नु उचित हुँदैन। स्वास्थ्यका लागि खानाको मात्रा, गुणस्तर, पकाउने तरिका र समग्र खानपानको सन्तुलन महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
रातो मासुमा प्रोटिन, आइरन, जिंक तथा भिटामिन बी–१२ जस्ता पोषक तत्त्व पाइन्छन्। त्यसैले मासु खाने व्यक्तिले पनि यसलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नैपर्छ भन्ने होइन। तर धेरै बोसो भएको मासु, प्रशोधित मासु, अत्यधिक नुन तथा धेरै तेलमा पकाइएका परिकारको सेवन सीमित गर्नु राम्रो हुन्छ। मासुको विकल्पमा दाल, गेडागुडी, सागसब्जी र अन्य वनस्पतिजन्य खानेकुराको मात्रा बढाउँदा मुटुमैत्री खानपान अपनाउन सहयोग पुग्छ।
दशैंमा मासु खाँदा पनि एकैपटक धेरै खाने, लगातार धेरै दिनसम्म चिल्लो परिकार मात्रै खाने र शारीरिक गतिविधि कम गर्ने बानीबाट जोगिनुपर्छ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मिर्गौला वा मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार खानपान मिलाउनु उचित हुन्छ।
दशैंमा मासुको विकल्प खोज्ने परिवारले आफ्नो थालीमा भात वा रोटी, दाल, गेडागुडी, विभिन्न तरकारी, सलाद र फलफूल समावेश गर्न सक्छन्। प्रोटिनका लागि दालसँगै चना, राजमा, भटमास वा टोफु रोज्न सकिन्छ। दूधजन्य परिकार खाने व्यक्तिले दही वा कम चिल्लो भएको पनिर पनि समावेश गर्न सक्छन्।
मासु खाने परिवारले समेत हरेक छाकमा मासु राख्नैपर्छ भन्ने छैन। कुनै छाकमा दाल, गेडागुडी र तरकारीलाई मुख्य परिकार बनाउन सकिन्छ। यसले खानामा विविधता बढाउनुका साथै मासुमा हुने खर्चसमेत घटाउन सक्छ।
अन्ततः दशैंको खुसी मासुको परिकारमा मात्रै सीमित छैन। परिवारसँग बसेर स्वस्थकर, स्वादिष्ट र सन्तुलित भोजन गर्नु पनि चाडपर्व मनाउने महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। मासुको सट्टा दाल, गेडागुडी, भटमास, टोफु, च्याउ, तरकारी तथा अन्य पौष्टिक खानेकुरा रोज्न सके दशैंको खानपानलाई थप विविध र स्वास्थ्यअनुकूल बनाउन सकिन्छ।
