चाडपर्वमा खानपानको असन्तुलन, अत्यधिक नुन, बोसोयुक्त मासु, मदिरा र शारीरिक निष्क्रियताले मुटुमा जोखिम बढाउन सक्छ। स्वाद र परम्परालाई कायम राख्दै स्वस्थ तरिकाले दसैँ मनाउन सकिन्छ।
दसैँ नेपालीको प्रमुख चाड हो। परिवार, आफन्त र साथीभाइसँग भेटघाट, मीठा परिकार, मासुका विभिन्न स्वाद र सामूहिक भोज दसैँका विशेषता हुन्। सामान्य दिनमा भन्दा दसैँमा मासु, तारेका खानेकुरा, अचार, मिठाई र मदिराको सेवन बढ्ने गर्छ। चाडपर्वको यही खानपानले रमाइलोसँगै स्वास्थ्यमा चुनौती पनि थप्न सक्छ।
विशेषगरी उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल, मोटोपना वा पहिलेदेखि मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले दसैँको खानपानमा बढी ध्यान दिनुपर्छ। स्वस्थ व्यक्तिका लागि पनि छोटो समयमै धेरै खाने, लगातार बसिरहने र निद्रा बिगार्ने बानी राम्रो होइन।
मुटुको स्वास्थ्यमा असर पार्ने कुरा मासु खानु मात्रै होइन। कति मात्रामा खाइन्छ, मासुमा कति बोसो छ, कसरी पकाइएको छ, त्यसमा कति नुन र तेल प्रयोग गरिएको छ तथा अन्य खानेकुरासँग कस्तो संयोजन गरिएको छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
खसी, बोका र राँगाको मासुमा बोसोको मात्रा मासुको भागअनुसार फरक हुन्छ। बोसो धेरै भएको मासु र त्यसबाट बनेका परिकारमा स्याचुरेटेड फ्याट अर्थात् संतृप्त चिल्लो पदार्थ बढी हुन सक्छ। यसको अत्यधिक सेवनले रगतमा कम घनत्वको लिपोप्रोटिन (एलडीएल) कोलेस्ट्रोल बढाउन योगदान पुर्याउँछ। एलडीएललाई सामान्य भाषामा खराब कोलेस्ट्रोल भनिन्छ।
रगतमा एलडीएल कोलेस्ट्रोल लामो समयसम्म उच्च रहँदा धमनीको भित्तामा बोसोयुक्त पदार्थ जम्मा हुन सक्छ। यस प्रक्रियालाई एथेरोस्क्लेरोसिस भनिन्छ। समयसँगै धमनी साँघुरिने वा अवरुद्ध हुने जोखिम बढ्छ, जसले हृदयाघात र मस्तिष्काघातको सम्भावना बढाउन सक्छ।
दसैँमा एक दिन मासु खाँदैमा अनिवार्य रूपमा मुटुको रोग लाग्छ भन्ने होइन। तर चाडपर्वका धेरै दिनसम्म आवश्यकताभन्दा बढी खाने, बोसोयुक्त मासु बारम्बार खाने र नियमित रूपमा अस्वस्थ खानपानलाई निरन्तरता दिने बानीले जोखिम बढाउन सक्छ।
त्यसैले मासुबाट देखिने बोसो हटाउने, कम तेलमा पकाउने, मासुको मात्रा सन्तुलित राख्ने र हरेक छाकमा मासु मात्रै प्राथमिकतामा नराख्ने बानी उपयोगी हुन्छ।
दसैँमा मासु भुट्ने, तार्ने, धेरै तेलमा पकाउने र पटकपटक तताएर खाने चलन हुन्छ। यस्तो गर्दा खानामा अतिरिक्त बोसो र क्यालोरी थपिन सक्छ। मासुमा पहिले नै बोसो छ भने थप तेल प्रयोग गर्दा शरीरमा जाने कुल ऊर्जा अझ बढ्छ।
मासु पकाउँदा निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ:
मासु झोलिलो बनाउँदैमा सधैँ स्वस्थ हुन्छ भन्ने हुँदैन। झोलमा पनि धेरै तेल, घिउ वा बोसो तैरिएको छ भने त्यसको मात्रा सीमित गर्नु उपयुक्त हुन्छ। त्यस्तै, मासुमा प्रयोग हुने मसला आफैँ मुख्य समस्या होइन; अतिरिक्त तेल, नुन र समग्र खानाको मात्रा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दसैँको खानामा मासुसँगै अचार, चिउरा, भुटन, चिप्स, प्रशोधित परिकार र नुनिला खाजाको सेवन पनि बढ्न सक्छ। यी सबैबाट शरीरमा आवश्यकताभन्दा बढी सोडियम पुग्न सक्छ।
सोडियमको अत्यधिक सेवनले रक्तचाप बढाउन योगदान दिन्छ। उच्च रक्तचापले मुटुलाई बढी मेहनत गर्न बाध्य बनाउँछ र लामो समयसम्म नियन्त्रणमा नरहेमा हृदयाघात, स्ट्रोक, मुटुको कमजोरी तथा मिर्गौलासम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउँछ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनले वयस्कका लागि दैनिक दुई हजार मिलिग्रामभन्दा कम सोडियम, अर्थात् पाँच ग्रामभन्दा कम नुन सेवन गर्न सुझाव दिएको छ। यो दिनभरि खाइने सबै खानेकुराबाट प्राप्त हुने सोडियमलाई ध्यानमा राखेर बुझ्नुपर्ने सीमा हो, खानामा छुट्टै थपिने नुन मात्र होइन।
दसैँमा नुनको मात्रा घटाउन अचार र नुनिलो खाजाको सेवन सीमित गर्ने, पकाउँदा नुन नापेर हाल्ने तथा स्वाद बढाउन कागती, लसुन, अदुवा र अन्य मसला प्रयोग गर्न सकिन्छ। उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले आफ्नो चिकित्सकले दिएको खानपानसम्बन्धी सल्लाह पालना गर्नुपर्छ।
मासु प्रोटिन, फलाम र भिटामिन बी१२ जस्ता पोषक तत्त्वको स्रोत हुन सक्छ। त्यसैले सबैले मासु पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ भन्ने होइन। समस्या भनेको मासुलाई मात्रै मुख्य भोजन बनाउनु र अन्य खाद्य समूहलाई बेवास्ता गर्नु हो।
दसैँको थालीमा हरियो सागसब्जी, काउली, बन्दा, गाजर, सिमी, काँक्रो, टमाटर तथा मौसमी फलफूल समावेश गर्दा फाइबर, भिटामिन र खनिज पदार्थ प्राप्त गर्न सकिन्छ। फाइबरयुक्त आहारले कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। दाल, गेडागुडी र अन्य वनस्पतिजन्य प्रोटिन पनि खानामा समावेश गर्न सकिन्छ।
थालीमा मासुको मात्रा सन्तुलित राखेर तरकारी र सलादको हिस्सा बढाउनु राम्रो उपाय हो। भात, चिउरा, रोटी वा अन्य अन्नको मात्रा पनि आफ्नो शारीरिक सक्रियता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार मिलाउनुपर्छ। मासु खाइसकेपछि मिठाई र चिल्लो खाजा थप्दै जाने बानीले कुल क्यालोरी अत्यधिक बढाउन सक्छ।
दसैँमा मदिरा सेवनलाई सामाजिक जमघटको हिस्सा मान्ने चलन पनि छ। तर मदिराको अत्यधिक सेवनले रक्तचाप बढाउन, मुटुको धड्कन अनियमित बनाउन र अन्य स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ। धेरै मदिरा सेवनसँगै अत्यधिक खाना खाने, निद्रा बिगार्ने र औषधि नियमित नलिने समस्या पनि देखिन सक्छ।
मुटुको स्वास्थ्यका लागि मदिरा नपिउनु सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प हो। मदिरा सेवन गर्ने व्यक्तिले मात्रा बढाउँदै जानु हुँदैन। मदिरासँगै धूमपान गर्ने बानी छ भने जोखिम झन् बढ्न सक्छ, किनकि धूमपानले रक्तनलीमा क्षति पुर्याउँछ र हृदयाघातको जोखिम बढाउँछ।
मदिरा सेवन गरेपछि छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, अत्यधिक धड्कन बढ्ने वा बेहोसजस्तो हुने लक्षण देखिएमा त्यसलाई सामान्य मानेर बस्नु हुँदैन।
दसैँमा धेरै मानिस लामो समयसम्म बसेर गफ गर्ने, टेलिभिजन हेर्ने वा तास खेल्ने गर्छन्। यससँगै नियमित हिँडडुल र व्यायाम छुट्न सक्छ। खानाबाट प्राप्त हुने ऊर्जा खर्चभन्दा बढी भएमा तौल बढ्ने सम्भावना हुन्छ।
स्वस्थ वयस्कले आफ्नो क्षमताअनुसार हिँडडुल गर्ने, लामो समय लगातार नबस्ने र दैनिक गतिविधि कायम राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ। सामान्यतया वयस्कका लागि हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि उपयोगी मानिन्छ। यसलाई दिनअनुसार बाँडेर गर्न सकिन्छ।
तर धेरै खाइसकेपछि तुरुन्तै तीव्र व्यायाम गर्नुभन्दा सहज गतिमा हिँड्नु राम्रो हुन्छ। मुटुरोग भएका वा चिकित्सकले शारीरिक गतिविधिमा सीमा तोकेका व्यक्तिले आफ्नो अवस्थाअनुसार गतिविधि गर्नुपर्छ।
उच्च रक्तचाप, मधुमेह, कोलेस्ट्रोल वा मुटुको रोग भएका व्यक्तिले दसैँको व्यस्तताका कारण नियमित औषधि छुटाउनु हुँदैन। चाडपर्वमा खानपान फरक भए पनि चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधिको मात्रा घटाउने, बढाउने वा बन्द गर्ने काम गर्नु हुँदैन।
रक्तचाप र मधुमेह भएका व्यक्तिले आवश्यकताअनुसार आफ्नो मापन नियमित गर्नुपर्छ। मुटुको कमजोरी भएका केही बिरामीले नुन र तरल पदार्थको मात्रा सीमित गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यस्तो प्रतिबन्ध सबैलाई समान रूपमा लागू हुँदैन; सम्बन्धित चिकित्सकको सल्लाहअनुसार चल्नुपर्छ।
विशेषगरी छातीमा दबाब वा कसिएको जस्तो दुखाइ, दुखाइ हात, ढाड, घाँटी वा चिउँडोतर्फ फैलिनु, अचानक सास फेर्न गाह्रो हुनु, चिसो पसिना आउनु, वाकवाकी लाग्नु वा बेहोस हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्तै आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ। हृदयाघात सधैँ असह्य छाती दुखाइका रूपमा मात्र देखिँदैन; केही व्यक्तिमा लक्षण हल्का वा असामान्य पनि हुन सक्छन्। लक्षण आफैँ हराउँछन् कि भनेर पर्खनु जोखिमपूर्ण हुन्छ।
स्वस्थ दसैँ मनाउन खानपानलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्न आवश्यक छैन। मासु खानुअघि मात्रा निर्धारण गर्ने, बोसो कम भएको भाग रोज्ने, तरकारी र फलफूल बढाउने, नुन र तेल सीमित गर्ने, मदिरा तथा धूमपानबाट टाढा रहने र दैनिक हिँडडुल कायम राख्ने जस्ता साना निर्णयले ठूलो योगदान दिन सक्छन्।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको भोक र पेट भरिएको संकेतलाई बुझ्नु हो। भोजमा स्वादिलो परिकार धेरै उपलब्ध छन् भन्दैमा सबै परिकार धेरै मात्रामा खानुपर्छ भन्ने छैन। बिस्तारै खाने, सानो परिमाणबाट सुरु गर्ने र पेट भरिएपछि थप्न छोड्ने बानी उपयोगी हुन्छ। एक छाक धेरै खाइयो भन्दैमा अर्को छाक पनि असन्तुलित बनाउनुपर्ने आवश्यकता छैन; त्यसपछि सामान्य, सन्तुलित खानपानमा फर्कन सकिन्छ।
दसैँको वास्तविक आनन्द परिवारसँगको भेटघाट, आत्मीयता र सांस्कृतिक परम्परामा छ। ती खुसीका लागि स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु आवश्यक छैन। मासु र चिल्लो परिकारको स्वाद लिँदै मात्रा, नुन, तेल र शारीरिक सक्रियतामा ध्यान दिन सकियो भने चाडपर्वलाई अझ स्वस्थ र सुरक्षित बनाउन सकिन्छ।
मुटुको स्वास्थ्य जोगाउने उपाय मासुबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनु होइन, सन्तुलित भोजन, सीमित मात्रा, नियमित गतिविधि र आवश्यक स्वास्थ्य सावधानी अपनाउनु हो। दसैँको थालीमा स्वादसँगै स्वास्थ्यलाई पनि स्थान दिनु नै दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक हुन्छ।
