बीमा मूलतः जोखिमबाट सुरक्षा दिने आर्थिक संयन्त्र हो। आगलागी, डुबान, दुर्घटना वा चोरीजस्ता अनिश्चित घटनाबाट हुने क्षतिलाई कम गर्न बीमाले व्यक्तिलाई राहत दिन्छ। तर इतिहासले देखाएको छ—जहाँ पैसा र क्षतिपूर्तिको सम्भावना हुन्छ, त्यहाँ दुरुपयोगको सम्भावना पनि हुन्छ। यही सन्दर्भमा “बीमाका नाममा तस्करी” भन्ने प्रवृत्ति विभिन्न समय र स्थानमा देखा परेको छ।
१७औँ र १८औँ शताब्दीमा समुद्री व्यापार तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा समुद्री बीमा प्रचलनमा आयो। विशेष गरी Lloyd’s of London जस्ता संस्थाहरूले जहाज र कार्गो बीमा गर्ने प्रणाली विकास गरे। तर केही व्यापारीहरूले जानाजानी जहाज डुबाउने, सामान लुकाउने वा नक्कली दुर्घटना देखाएर बीमा रकम दाबी गर्ने जस्ता गतिविधि गरे। कतिपय अवस्थामा जहाजमा वास्तविक सामानभन्दा फरक वस्तु राखी कागजमा महँगो सामान देखाइन्थ्यो। यसरी बीमा दाबीको आडमा अवैध व्यापार र तस्करी फस्टायो।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा Prohibition in the United States (१९२०–१९३३) लागू हुँदा मदिरा उत्पादन र बिक्री प्रतिबन्धित भयो। यस अवधिमा अवैध रूपमा मदिरा ओसारपसार गर्ने गिरोहहरू सक्रिय भए। केही तस्करहरूले ट्रक वा गोदाममा भएको “कानुनी सामान” भनेर बीमा गराउँथे, तर भित्र अवैध मदिरा राख्थे। यदि सामान जफत भयो वा नष्ट भयो भने, कागजी विवरणका आधारमा बीमा दाबी गरिन्थ्यो। यसरी बीमा प्रणालीलाई ढालका रूपमा प्रयोग गरियो।
आधुनिक समयमा पनि बीमासम्बन्धी ठगी र तस्करीका रूप बदलिँदै गएका छन्। कतिपय अवस्थामा संगठित अपराध समूहहरूले महँगा इलेक्ट्रोनिक्स, गाडी वा औषधिजन्य सामग्रीको नक्कली बीमा कागजात तयार पारेर सीमा पार गराउँछन्। उदाहरणका लागि, चोरीका सवारीसाधनलाई वैध देखाउन नक्कली दुर्घटना देखाई बीमा दाबी गर्ने र त्यसपछि ती गाडीहरू अन्य देशमा बेच्ने प्रचलन विभिन्न क्षेत्रमा भेटिएको छ।
युरोपका केही देशहरूमा अवैध चुरोट र औषधि तस्करीमा पनि बीमा कागजातको दुरुपयोग भएको पाइन्छ। सामानलाई “बीमित कानुनी कार्गो” भनेर देखाइए पनि भित्र अवैध वस्तु राखिन्छ। यस्तो कार्यले सरकारलाई कर घाटा मात्र होइन, बीमा कम्पनीहरूलाई पनि ठूलो आर्थिक क्षति पुर्याउँछ।
दक्षिण एसियामा खुला सीमा र कमजोर नियमन भएका क्षेत्रहरूमा बीमा कागजातको दुरुपयोगका घटना बेला–बेला सार्वजनिक हुन्छन्। केही प्रकरणहरूमा आगलागी “नक्कली रूपमा” गराई गोदाममा राखिएका अवैध सामान नष्ट भएको देखाइन्छ र बीमा दाबी गरिन्छ। भारतमा चर्चित Harshad Mehta securities scam ले प्रत्यक्ष रूपमा तस्करीसँग सम्बन्धित नभए पनि आर्थिक प्रणाली र नियमन कमजोर हुँदा कसरी ठगी सम्भव हुन्छ भन्ने स्पष्ट पारेको थियो। यसले बीमा तथा बैंकिङ क्षेत्रमा कडा नियमनको आवश्यकता झन् उजागर गर्यो।
बीमा प्रणाली विश्वास, पारदर्शिता र कानुनी संरचनामा आधारित हुन्छ। तर इतिहासले देखाएको छ कि कमजोर नियमन, भ्रष्टाचार र लोभका कारण बीमालाई तस्करी र ठगीको साधन बनाइन्छ। समुद्री व्यापारदेखि आधुनिक साइबर युगसम्म, बीमाका नाममा भएका तस्करीका घटनाहरूले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छन्—आर्थिक सुरक्षाका संयन्त्रहरू बलिया भए मात्र तिनको दुरुपयोग रोकिन्छ। सुदृढ कानुनी व्यवस्था, प्रविधिमूलक अनुगमन, र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य नै बीमा क्षेत्रलाई स्वच्छ र विश्वसनीय राख्ने मुख्य आधार हुन्।
