काठमाडाैं । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य घट्दा त्यसको प्रभाव विश्व अर्थतन्त्रमा देखिन्छ। नेपालजस्तो आयातित पेट्रोलियम पदार्थमा पूर्ण रूपमा निर्भर देशका लागि यो विषय अझ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर, विश्व बजारमा तेलको मूल्य घटे पनि नेपालमा इन्धनको मूल्य तत्कालै नघट्ने वा अपेक्षाभन्दा कम मात्र घट्ने गरेको भन्दै उपभोक्ताले लामो समयदेखि गुनासो गर्दै आएका छन्।
यसको प्रमुख कारण नेपाल आयल निगमले अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट सिधै कच्चा तेल खरिद नगर्नु हो। निगमले भारतको सरकारी कम्पनी इन्डियन आयल कर्पोरेसन (आईओसी) बाट प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ खरिद गर्छ। आईओसीले विश्व बजारको अघिल्लो १५ दिनको औसत कच्चा तेलको मूल्य, प्रशोधन शुल्क तथा आफ्नो नाफा समावेश गरी प्रत्येक महिनाको १ र १५ गते नयाँ मूल्यसूची नेपाललाई उपलब्ध गराउँछ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आजै मूल्य घटे पनि त्यसको प्रभाव नेपाली बजारमा तत्काल देखिँदैन।
नेपालमा इन्धनको मूल्य निर्धारणका लागि स्वचालित मूल्य प्रणाली लागू गरिएको भए पनि व्यवहारमा यो पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र छैन। आईओसीबाट घटेको मूल्य प्राप्त भएपछि पनि नेपाल आयल निगमले समग्र वित्तीय अवस्था, नाफा–घाटा तथा विभिन्न इन्धनमा रहेको मूल्य संरचनालाई आधार बनाएर मात्रै मूल्य समायोजन गर्छ।
विशेषगरी पेट्रोल र डिजेलबाट हुने नाफा खाना पकाउने एलपी ग्यासमा भइरहेको घाटा पूर्ति गर्न प्रयोग गरिन्छ। यही क्रस–सब्सिडी प्रणालीका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य घटे पनि पेट्रोल र डिजेलको मूल्य अपेक्षाअनुसार कम नहुने अवस्था देखिन्छ।
अर्कोतर्फ, पेट्रोलियम पदार्थ सरकारका लागि प्रमुख राजस्व स्रोत पनि हो। नेपालमा इन्धन आयात भएपछि भन्सार शुल्क, सडक मर्मत सम्भार दस्तुर, प्रदूषण शुल्क, पूर्वाधार विकास कर तथा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) लगायतका विभिन्न कर लाग्ने भएकाले विश्व बजारमा मूल्य उल्लेख्य रूपमा घटे पनि उपभोक्ताले त्यसको पूर्ण लाभ पाउन सक्दैनन्।
विगतमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेल महँगो हुँदा नेपाल आयल निगमले ठूलो आर्थिक घाटा व्यहोरेको थियो। उक्त घाटा पूर्ति गर्न निगमले सरकार तथा बैंकबाट लिएको ऋण तिर्न मूल्य घटेको अवस्थालाई अवसरका रूपमा प्रयोग गर्ने गरेको छ। त्यसैले घटेको मूल्यको सम्पूर्ण लाभ उपभोक्तालाई दिनुको सट्टा निगमले आफ्नो वित्तीय दायित्व व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिने गरेको देखिन्छ।
यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य घट्नु नेपालको अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक पक्ष हो। पेट्रोलियम आयातमा हुने खर्च घट्दा विदेशी मुद्रा सञ्चिति संरक्षण गर्न, व्यापार घाटा कम गर्न र भुक्तानी सन्तुलन सुधार गर्न सहयोग पुग्छ। साथै इन्धनको मूल्य घटेमा ढुवानी लागत कम भई समग्र बजार मूल्य नियन्त्रणमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार स्वचालित मूल्य प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्दै कर संरचनाको पुनरावलोकन गरिए मात्र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आएको मूल्य गिरावटको वास्तविक लाभ नेपाली उपभोक्तासम्म पुग्न सक्नेछ। उनीहरू सरकार र नेपाल आयल निगमले वित्तीय सन्तुलनसँगै उपभोक्ताको हितलाई पनि समान प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिन्छन्।
