देशको अर्थतन्त्र संकट र अनिश्चितताको चक्रमा फसेका बेला पनि बैंक, वित्तीय संस्था तथा बीमा कम्पनीहरूको व्यवसायमा देखिएको केही सकारात्मक संकेतले आशा जगाएको छ। अर्थतन्त्रमा माग कमजोर छ, निजी क्षेत्र लगानीका लागि अझै विश्वस्त हुन सकेको छैन, रोजगारी र आम्दानीका अवसरमा दबाब छ। त्यसमाथि नेपालले पछिल्लो समय एकपछि अर्को गर्दै मानव सिर्जित तथा प्राकृतिक विपत्तिको सामना गरिरहेको छ। बाढी, पहिरो, आगलागी, दुर्घटना तथा अन्य विपत्तिले नागरिकको सम्पत्ति र जीवनमा क्षति पुर्याइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा समग्र बीमा क्षेत्र स्वयं पनि ठूलो चुनौतीको बीचबाट गुज्रिरहेको छ। तर यही प्रतिकूल वातावरणमा जीवन बीमा व्यवसायको नयाँ व्यापारमा देखिएको वृद्धि भने अर्थतन्त्रभित्र अझै विश्वासको एउटा सानो तर महत्वपूर्ण आधार बाँकी रहेको संकेत हो।
नेपाल बीमा प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिना साउनको तथ्यांकले जीवन बीमा कम्पनीहरूको नयाँ व्यापारमा उत्साहजनक वृद्धि देखाएको छ। तथ्यांकअनुसार सञ्चालनमा रहेका १४ जीवन बीमा कम्पनीले साउनमा ४ अर्ब ५१ करोड १८ लाख रुपैयाँ प्रथम बीमाशुल्क संकलन गरेका छन्। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही महिनामा यस्तो रकम ३ अर्ब २७ करोड २४ लाख रुपैयाँ थियो। अर्थात् एक वर्षको अवधिमा जीवन बीमा कम्पनीहरूको नयाँ व्यापार ३७.८७ प्रतिशतले बढेको छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा के छ भने नयाँ व्यापारमा वृद्धि कुनै एक वा दुई कम्पनीमा सीमित छैन, सबै १४ वटै जीवन बीमा कम्पनीले अघिल्लो वर्षको तुलनामा आफ्नो प्रथम बीमाशुल्क बढाएका छन्। अर्थतन्त्रमा निराशाका संकेतहरू देखिएका बेला यस्तो विस्तारलाई सामान्य व्यावसायिक वृद्धिभन्दा पनि नागरिकमा बीमाप्रतिको बढ्दो चेतना र भविष्यप्रतिको सुरक्षाको खोजीका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
नयाँ व्यापारको आकारका हिसाबले नेपाल लाइफ अग्रस्थानमा छ। कम्पनीले चालु आर्थिक वर्षको साउनमा १ अर्ब ३५ करोड ९६ लाख रुपैयाँ प्रथम बीमाशुल्क संकलन गरेको छ। अघिल्लो वर्षको साउनमा १ अर्ब ३ करोड ९० लाख रुपैयाँ संकलन गरेको कम्पनीले यस वर्ष नयाँ व्यापारमा ३०.८५ प्रतिशत वृद्धि गरेको हो। नेसनल लाइफ ५३ करोड २२ लाख रुपैयाँसहित दोस्रो स्थानमा छ। कम्पनीको नयाँ व्यापार अघिल्लो वर्षको तुलनामा २५.५९ प्रतिशतले बढेको छ। सूर्यज्योति लाइफले ३२ करोड २८ लाख रुपैयाँ प्रथम बीमाशुल्क संकलन गर्दै तेस्रो स्थान बनाएको छ, जुन अघिल्लो वर्षको २२ करोड ७८ लाख रुपैयाँको तुलनामा ४१.६९ प्रतिशतको वृद्धि हो।
त्यसैगरी हिमालयन लाइफले ३० करोड ५३ लाख, सिटिजन लाइफले २९ करोड ७६ लाख, आईएमई लाइफले २५ करोड ४९ लाख, राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनीले २४ करोड ८९ लाख र एलआईसी नेपालले २३ करोड ५२ लाख रुपैयाँ प्रथम बीमाशुल्क संकलन गरेका छन्। यीमध्ये आईएमई लाइफको नयाँ व्यापार ६६.९२ प्रतिशतले बढेको छ भने राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनीको वृद्धि ४९८.८९ प्रतिशत पुगेको छ। वृद्धिदरका हिसाबले राष्ट्रिय जीवन बीमा कम्पनीको प्रगति असाधारण देखिन्छ। यद्यपि यस्तो वृद्धिलाई अघिल्लो वर्षको तुलनात्मक आधारसमेत हेरेर बुझ्न आवश्यक हुन्छ। त्यस्तै रिलायबल नेपाल लाइफले १९ करोड १ लाख, एसियन लाइफले १८ करोड ९४ लाख, प्रभु महालक्ष्मी लाइफले १८ करोड ४२ लाख, मेट लाइफले १४ करोड २७ लाख, सानिमा रिलायन्स लाइफले १४ करोड ९ लाख र सन नेपाल लाइफले १० करोड ७४ लाख रुपैयाँ प्रथम बीमाशुल्क संकलन गरेका छन्।
यी तथ्यांकले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि जन्माउँछन्—अर्थतन्त्र कमजोर हुँदा बीमा व्यवसाय कसरी बढिरहेको छ? यसको एउटा उत्तर नागरिकमा जोखिमप्रतिको चेतना बढ्नु हो। नेपालमा विपत्ति अब असामान्य घटना रहेन। बाढी र पहिरोले वर्षैपिच्छे ठूलो क्षति पुर्याइरहेका छन्। सडक दुर्घटना, आगलागी, भूकम्पीय जोखिम तथा अन्य प्राकृतिक र मानवीय दुर्घटनाले परिवारको आर्थिक आधार नै हल्लाइदिन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा बीमा विलासिताको विषय नभई जोखिम व्यवस्थापनको एउटा माध्यमका रूपमा स्थापित हुँदै जानु स्वाभाविक हो। नागरिकले आजको आम्दानीबाट केही रकम छुट्याएर भोलिको अनिश्चितताबाट परिवारलाई जोगाउने प्रयास गर्नु बीमा व्यवसाय विस्तारको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
तर बीमा क्षेत्रको यो सकारात्मक तस्वीरभित्र चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। प्राकृतिक विपत्तिको आवृत्ति र क्षति बढ्दै जाँदा बीमा कम्पनीमाथि दाबी भुक्तानीको दबाब बढ्छ। बाढी, पहिरो, भूकम्प, आगलागी वा अन्य ठूला दुर्घटनाले एकैपटक ठूलो संख्यामा दाबी सिर्जना गर्न सक्छन्। त्यसैले बीमा कम्पनीका लागि व्यवसाय विस्तार मात्रै पर्याप्त हुँदैन, जोखिमको सही मूल्यांकन, पर्याप्त पुनर्बीमा, प्राविधिक क्षमता, दाबी व्यवस्थापन र वित्तीय सुदृढता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। पछिल्ला विपत्तिले बीमा क्षेत्रलाई यही पाठ सिकाइरहेका छन् कि जोखिम बढिरहेको अवस्थामा पुरानै ढाँचाबाट व्यवसाय सञ्चालन गरेर दीर्घकालीन स्थायित्व हासिल गर्न सकिँदैन।
अर्कोतर्फ, विपत्तिका कारण बीमा क्षेत्रप्रतिको नागरिक अपेक्षा पनि बढेको छ। संकटका बेला बीमा कम्पनीले समयमै र सहज रूपमा दाबी भुक्तानी गर्न सके नागरिकमा बीमाप्रतिको विश्वास अझ बलियो हुन्छ। तर दाबी प्रक्रियामा ढिलाइ, अनावश्यक कागजी झन्झट वा क्षतिपूर्तिमा विवाद देखिएमा बीमाको बजार विस्तारमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ। त्यसैले बीमा कम्पनीहरूले नयाँ व्यवसाय खोज्ने प्रतिस्पर्धासँगै ग्राहकको विश्वास जोगाउने प्रतिस्पर्धालाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
समग्रमा, अर्थतन्त्र कठिन अवस्थामा रहँदा जीवन बीमाको नयाँ व्यापारमा देखिएको ३७.८७ प्रतिशतको वृद्धि उत्साहजनक संकेत हो। यसले नेपाली नागरिकको जोखिमबोध बढिरहेको र बीमालाई आर्थिक सुरक्षाको साधनका रूपमा स्वीकार गर्ने क्रम विस्तार भइरहेको देखाउँछ। तर यो वृद्धिलाई दिगो बनाउन बीमा क्षेत्रले बदलिँदो जोखिमअनुसार आफ्ना उत्पादन, प्रविधि र सेवा प्रणालीलाई सुधार गर्नुपर्नेछ। सरकार र नियामकले पनि बीमाको पहुँच गाउँ–गाउँसम्म विस्तार गर्ने, विपद् जोखिममा बीमाको भूमिका बढाउने र बीमा कम्पनीको वित्तीय क्षमता बलियो बनाउने नीतिमा जोड दिनुपर्छ।
नेपालमा विपत्ति बढिरहेका छन्, आर्थिक चुनौती पनि कम भएका छैनन्। यस्तो अवस्थामा बीमा क्षेत्र संकटको शिकार मात्र बन्ने कि संकटबाट नागरिक र अर्थतन्त्रलाई जोगाउने महत्वपूर्ण सुरक्षा कवच बन्ने भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण भएको छ। साउनको तथ्यांकले कम्तीमा एउटा सम्भावना देखाएको छ—कठिन समयमै पनि नागरिक भविष्यको जोखिमका लागि तयारी गर्न थालेका छन्। यही विश्वासलाई संस्थागत गर्न सके बीमा व्यवसायको वृद्धि केवल कम्पनीहरूको कारोबार बढेको तथ्यांकमा सीमित रहने छैन, यसले समग्र समाजलाई अनिश्चितताको सामना गर्न अझ सक्षम बनाउनेछ।
